Tarix

Samarqand tarixi

Afrosiyobdan bugungacha: shahar taqdirini oʻzgartirgan davrlar va voqealar.

mil. avv. VIII asr – 712

Qadimgi davr

Afrosiyob tepaligida tugʻilgan Marokanda — Sugʻdiyonaning bosh shahri: Ahamoniylar va Iskandar, koʻchmanchi saltanatlar hamda Buyuk ipak yoʻlining eng uddaburon savdogarlari — sugʻdlar davri.

Afrosiyob: shaharning beshigi

Samarqandning eng qadimgi qismi — bugungi shaharning shimoli-sharqidagi, 200 gektardan ortiq maydonni egallagan Afrosiyob tepaligi. Bu yerda ilk shahar qalinligi 7 metrga yaqin guvala devor bilan oʻralgan: devor platoni 5,5 km boʻylab aylanib oʻtgan, shimolida ark ajratilgan, suv esa Zarafshondan chiqarilgan Dargʻom kanali orqali keltirilgan.

Shaharning aniq yoshi hanuz bahsli. 1970-yilda uning 2500 yilligi, 2007-yilda YuNESKO qarori bilan 2750 yilligi nishonlandi; fransuz arxeologi Frans Grene esa ilk istehkomni mil. avv. taxminan 650–550-yillarga sanaydi. 2025-yilda Koʻktepa qazishmalari asosida viloyat kengashi shahar yoshini 3000 yil deb belgiladi. Tepalik nomi rivoyatga koʻra «Shohnoma»dagi Turon shohi Afrosiyob bilan bogʻlanadi.

Marokanda: Ahamoniylardan Iskandargacha

Mil. avv. VI asrda Sugʻd Ahamoniylar saltanati satrapliklaridan biriga aylandi, yunon-rim mualliflari esa uning bosh shahrini Marokanda deb atadi. Mil. avv. 329-yilda shaharni Aleksandr Makedonskiy egalladi, biroq sugʻdlik Spitamen boshlagan qoʻzgʻolon makedoniyaliklarni ikki yil tinch qoʻymadi. Arxeologlar yunon garnizoni qurgan istehkomlar va katta gʻalla omborini topgan; yunonlar hukmronligi ikki bosqichda kechgan, ikkinchisi Yunon-Baqtriya shohi Evkratid (mil. avv. II asr) davriga toʻgʻri keladi. Keyingi asrlarda Sugʻd Kanguy davlati taʼsirida boʻlgan, uning Kushonlar saltanatiga qanchalik qaram boʻlgani esa tarixchilar orasida bahsli.

Sugʻd savdogarlari asri

IV–VI asrlarda vohada xioniylar, kidariylar va eftaliylar, 560-yillardan esa Turk xoqonligi hukmronlik qildi. Siyosiy qaramlikka qaramay, Samarqand Sugʻdning eng boy shahri boʻlib qoldi: uning savdogarlari Xitoygacha choʻzilgan karvon yoʻllarida jamoalar tuzib, sugʻd tilini Ipak yoʻlining xalqaro savdo tiliga aylantirdi. Shaharda mahalliy zardushtiylik bilan birga buddaviylik, moniylik va nasroniylik yonma-yon yashagan.

VII asr oʻrtasida ixshid Varxuman davrida chizilgan Afrosiyob devoriy suratlari bu koʻp madaniyatli dunyoning eng yorqin guvohidir. 712-yilda arab qoʻshinlarining kelishi bilan sugʻd Samarqandining mustaqil tarixi yakunlandi.

mil. avv. VIII–VII asr (bahsli)

Afrosiyob tepaligida shahar paydo boʻladi

Samarqandning ilk shahri Afrosiyob platosida qad koʻtardi: uni 5,5 km uzunlikdagi, qalinligi 7 metrga yaqin guvala devor oʻrab olgan, gʻishtlarning har biriga belgi qoʻyilgan — bu qurilishni kuchli mahalliy hokimiyat uyushtirganidan dalolat beradi. Sana bahsli. 2007-yilgi 2750 yillik yubiley eng quyi qatlamlardan olingan namunalarning radiouglerod tahliliga tayangan; fransuz arxeologi Frans Grene esa ilk istehkomni mil. avv. taxminan 650–550-yillarga sanaydi. 2025-yilda Koʻktepa qazishmalari natijalari asosida Samarqand viloyati kengashi shahar yoshini 3000 yil deb eʼlon qildi.

Afrosiyob shaharchasi Afrosiyob muzeyi

mil. avv. 329–328

Aleksandr Makedonskiy Marokandada

Mil. avv. 329-yilda Aleksandr Makedonskiy Sugʻdning bosh shahri Marokandani egalladi. Koʻp oʻtmay sugʻdlik Spitamen qoʻzgʻolon koʻtardi: isyonchilar qalʼadagi makedon garnizonini qamal qildi, yordamga kelgan qoʻshinni esa Politimet (Zarafshon) daryosi boʻyida tor-mor etdi — bu Iskandarning Osiyodagi eng ogʻir magʻlubiyatlaridan biri edi. Mil. avv. 328-yilda aynan Marokandadagi ziyofatda Iskandar qizishib, yaqin safdoshi Klitni nayza bilan oʻldirdi. Spitamen oʻsha yilning oxirida koʻchmanchi ittifoqchilari tomonidan oʻldirildi; uning qizi Apama keyinroq Salavkiylar sulolasi asoschisi Salavk I ga turmushga chiqdi.

Afrosiyob shaharchasi

312–313-yillar atrofi

Samarqandga yetib bormagan maktublar

1907-yilda Aurel Steyn Dunxuan yaqinidagi qorovul minorasi xarobalaridan sugʻd tilida yozilgan bir dasta qogʻoz maktubni topdi. Ular odatda 312–313-yillarga sanaladi va yoʻlda qolib ketgan pochta qopi deb hisoblanadi. Maktublardan biri ipakka oʻralib, Samarqandga — 3000 km dan ziyod gʻarbga joʻnatilgan edi. Matnlarda Xitoydagi sugʻd savdogarlarining tovar va qarzlari, oilaviy tashvishlari hamda hunlar Loyan shahrini vayron qilgani haqidagi xabarlar bor. Bu maktublar — sugʻd tilining eng qadimgi yodgorliklaridan biri va Samarqand savdo tarmogʻi IV asrdayoq Xitoygacha yetganining jonli hujjati.

560-yillar – 630-yillar

Sugʻd Turk xoqonligi tarkibida

560-yillarda Turk xoqonligi Sosoniylar Eroni bilan ittifoqda eftaliylarni tor-mor etdi va Sugʻd, jumladan Samarqand, xoqonlar hukmronligiga oʻtdi. Turklar asosan oʻlpon olish va savdo yoʻllari xavfsizligi bilan cheklandi, sugʻd savdogarlari esa ularning diplomat va kotiblariga aylandi: 568-yilda sugʻdlik Maniax turk elchiligini Konstantinopolga olib borgan. Gʻarbiy Turk xoqoni Tong yabgʻu (618–630) qizini Samarqand hukmdoriga bergan, turk va sugʻd zodagonlari tobora yaqinlashgan. 630-yil atrofida shaharda boʻlgan xitoylik rohib Syuan Szan Samarqandni boy, hunarmandlari mohir va qoʻshni yurtlar oʻrnak oladigan shahar sifatida tasvirlagan.

VII asr oʻrtasi (taxm. 650–660-yillar)

«Elchilar zali» devoriy suratlari

VII asr oʻrtasida, Samarqand ixshidi Varxuman davrida Afrosiyobdagi zodagon qarorgohining qabul zaliga ajoyib devoriy suratlar chizildi. Gʻarbiy devorda turli yurtlardan, jumladan Chagʻoniyon, Choch, Xitoy va Koreyadan kelgan elchilar tasvirlangan; sugʻdcha yozuvda Chagʻoniyon elchisi Varxumanga «Samarqand xudolari va yozuvini yaxshi bilaman» deb murojaat qiladi. Janubiy devorda ajdodlar sharafiga Navroʻz yurishi, shimoliy devorda Xitoy saroyi manzaralari, sharqiy devorda hind syujetlari bor. Olimlar suratlar mazmunini hanuz bahslashib talqin qiladi. Ular 1965-yilda yoʻl qurilishi paytida tasodifan topilgan va bugun Afrosiyob muzeyida saqlanadi.

Afrosiyob shaharchasi Afrosiyob muzeyi

712–1220

Ilk islom davri

Arab istilosidan Chingizxongacha: Samarqand Somoniylar va Qoraxoniylar poytaxti, qogʻoz va ilm-fan markazi, Movarounnahrning eng gavjum va boy shahriga aylandi.

Arablar va yangi din

712-yilda Qutayba ibn Muslim Samarqandni egallab, ixshid Gʻurak bilan shartnoma tuzdi. Arablar boshqa sugʻd shaharlaridan farqli oʻlaroq bu yerda doimiy garnizon va maʼmuriyat joylashtirdi, ibodatxona oʻrnida masjid qurildi. Sugʻd zodagonlari bir necha oʻn yil qarshilik koʻrsatdi, turgashlar bilan ittifoq tuzdi. 776–783-yillarda Samarqand ham Muqannaʼ qoʻzgʻoloniga tortildi. Afrosiyobdagi qazishmalar 740-yillarda qurilgan arab noibining ulkan saroyini, arab tilidagi maktab mashqlarini va arxeologik qatlamda topilgan eng qadimgi shaxmat donalarini ochib berdi. Abbosiylar inqilobi yetakchisi Abu Muslim 750-yillarda Samarqandni qarorgoh qildi; uning davrida boshlangan Devori Qiyomat devori vohani qariyb 35 km boʻylab oʻrab oldi.

Somoniylar va Qoraxoniylar: olimlar shahri

819-yilda Samarqand Somoniylar qoʻliga oʻtdi va 892-yilgacha sulolaning asosiy qarorgohi boʻldi. Shahar qogʻozi butun islom olamiga mashhur boʻldi, bu yerda Imom Moturidiy va Abu Lays as-Samarqandiy kabi ulamolar ijod qildi, fors-tojik adabiy tili shakllandi. X asr geograflari Samarqand Sugʻdini uzilmagan bogʻlar oʻlkasi deb taʼriflagan.

999-yildan hokimiyat turkiy Qoraxoniylarga oʻtdi; 1040–1212-yillarda Samarqand Gʻarbiy Qoraxoniylar davlatining poytaxti edi. Ibrohim Tamgʻachxon madrasa va shifoxona qurdirdi, 1070-yillarda shahar Umar Xayyomni qabul qildi. Qusam ibn Abbos qabri atrofida Shohi Zinda majmuasi shakllana boshladi. Shahar hayoti asta-sekin Afrosiyobdan janubdagi bozor mavzelariga koʻchib bordi.

Xorazmshohlar va fojia arafasi

XI asr oxirida Samarqand Saljuqiylar taʼsiriga tushdi: 1089-yilda sulton Malikshoh shaharni egallab, qoraxoniy hukmdor Ahmad xonni asir oldi. 1141-yilda Samarqand yaqinidagi Qatvon jangida sulton Sanjar magʻlub boʻlgach, Qoraxoniylar Qoraxitoylarga qaram boʻlib qoldi. 1212-yilda Xorazmshoh Alouddin Muhammad shahardagi qoʻzgʻolonni qonga botirib, Samarqandni oʻz poytaxti qildi va istehkomlarini kuchaytirdi. Chingizxon yurishi arafasida vohada, xitoylik rohib Chanchunning maʼlumotiga koʻra, yuz mingdan ortiq xonadon yashagan — Samarqand Oʻrta Osiyoning eng gavjum shaharlaridan biri edi.

712-yil

Qutayba ibn Muslim Samarqandni egallaydi

712-yilda Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim qamaldan soʻng Samarqandni egalladi. Ixshid Gʻurak bilan tuzilgan shartnomaga koʻra shahar katta oʻlpon toʻlashi, arab garnizonini qabul qilishi va masjid qurilishiga rozi boʻlishi kerak edi; manbalarga koʻra, ibodatxonadagi sanamlar yoqib yuborilgan. Arablar boshqa sugʻd shaharlarida mahalliy hukmdorlarni oʻz holiga qoldirgan boʻlsa, Samarqandda doimiy maʼmuriyat oʻrnatdi. Qarshilik soʻnmadi: 722-yilda Panjikent hukmdori Devashtich Mugʻ togʻidagi qalʼada asir olinib qatl etildi, Gʻurak esa arablar va turgashlar oʻrtasida mohirona yoʻl tutib, 737–738-yillardagi vafotigacha taxtini saqlab qoldi.

Afrosiyob shaharchasi Afrosiyob muzeyi

751-yil (rivoyat) – X asr

Samarqand qogʻozi

Rivoyatga koʻra, 751-yilgi Talas jangida asir tushgan xitoylik ustalar Samarqandda qogʻoz tayyorlash sirini ochib bergan. Bu hikoya XI asr muallifi as-Saolibiyga borib taqaladi, zamonaviy tarixchilar esa unga shubha bilan qaraydi: sugʻdlar IV asrdayoq qogʻozga xat yozgan, Mugʻ togʻidan topilgan VIII asr boshiga oid hujjatlar orasida ham qogʻoz bor. Har holda, «Samarqand qogʻozi» islom olamida tez shuhrat qozondi; as-Saolibiy yozishicha, u chiroyliroq va qulayroq boʻlgani uchun Misr papirusi va pergamentni siqib chiqargan. Bugun Konigildagi «Meros» ustaxonasida tut poʻstlogʻidan qogʻoz qadimiy usulda qayta tayyorlanmoqda.

«Konigil Meros» qogʻoz ustaxonasi

819–999

Somoniylar qarorgohi

819-yilda Xuroson noibi Gʻasson ibn Abbod Rofeʼ ibn Lays qoʻzgʻolonini bostirishda koʻmaklashgani uchun Somon xudotning nevarasi Nuh ibn Asadga Samarqandni boshqarishni topshirdi. Shu tariqa shahar Somoniylar sulolasining ilk qarorgohiga aylandi: Nasr ibn Ahmad (864–892) ham davlatni Samarqanddan boshqargan. 892-yildan poytaxt Buxoroga koʻchsa-da, Samarqand Movarounnahrning eng yirik va boy shaharlaridan biri boʻlib qoldi. X asr geografi al-Istaxriy Samarqand Sugʻdini sakkiz kunlik yoʻl boʻyi uzilmaydigan bogʻ va ekinzorlar oʻlkasi, «Allohning eng serhosil yurtlaridan biri» deb taʼriflagan.

944-yil

Imom Moturidiy vafoti

944-yilda Samarqandda yirik ilohiyotchi Abu Mansur al-Moturidiy vafot etdi. U shahar yaqinidagi Moturid mavzesida tugʻilgan va hanafiy fiqhi hamda kalom ilmini Samarqand ulamolaridan oʻrgangan. Moturidiy aqlga muhim oʻrin bergan ilohiyot maktabiga asos soldi; bugun moturidiylik ashʼariylik bilan birga sunniy islomning asosiy aqida maktablaridan biri hisoblanadi. Uning «Kitob at-tavhid» asari va Qurʼon tafsiri saqlanib qolgan. Olim Chokardiza qabristoniga dafn etilgan, 2000-yilda qabri ustida yangi yodgorlik majmuasi barpo etildi. Somoniylar davrida Samarqand Abu Lays as-Samarqandiy kabi koʻplab faqihlarni yetishtirdi.

Imom Moturidiy yodgorlik majmuasi

1040–1070-yillar

Qoraxoniylar poytaxti: madrasa, shifoxona va Xayyom

1040-yildan Samarqand Gʻarbiy Qoraxoniylar davlatining poytaxti boʻldi. Uning asoschisi Ibrohim Tamgʻachxon (1040–1068) davlat mablagʻi hisobidan madrasa qurdirdi va kambagʻallar uchun shifoxona ochdi — bu haqda 1066-yilga oid ikki vaqf hujjati saqlangan, ularda karvonsaroylar va Chorsu kabi joy nomlari ham tilga olinadi. Taxminan 1070-yilda Samarqandga yosh Umar Xayyom keldi: u shahar qozisi Abu Tohir homiyligida algebra boʻyicha mashhur risolasini yozdi, xoqon Shams ul-Mulk esa uni yoniga, taxtga oʻtqazib izzat qilgan. Afrosiyob qalʼasidagi qoraxoniylar saroyidan turk sarbozi tasvirlangan devoriy suratlar topilgan.

Afrosiyob shaharchasi Shohi Zinda

1212-yil

Xorazmshoh Muhammad Samarqandni poytaxt qiladi

XII asr oʻrtasidan Samarqand qoraxoniylari avval Qoraxitoylarga, keyin Xorazmshohlarga qaram boʻldi. 1212-yilda qoraxoniy Usmon xon Xorazmshoh Alouddin Muhammadga qarshi bosh koʻtardi. Shahar shafqatsizlarcha egallandi, Usmon qatl etildi va qoraxoniylar sulolasi barham topdi. Muhammad Samarqandni poytaxt qilib, Afrosiyobdagi jome masjidini butunlay qayta qurishga kirishdi. Arxeologlar bu qurilish toʻsatdan toʻxtatilganini aniqlagan: ustunlar poydevordan yuqoriga koʻtarilmagan, mablagʻ esa moʻgʻul xavfi tufayli qalʼa va darvozalarni mustahkamlashga sarflangan. Sakkiz yildan soʻng aynan shu istehkomlar Chingizxon qoʻshiniga roʻpara boʻldi.

Afrosiyob shaharchasi

1220–1370

Moʻgʻullar davri

1220-yilgi vayronagarchilikdan Temur yuksalishigacha: Afrosiyob tashlab ketilib, shahar janubga koʻchdi, Chigʻatoy ulusi tarkibida sekin tiklandi va sarbadorlar qoʻzgʻoloni bilan yangi davr ostonasiga keldi.

1220-yil fojiasi

1220-yil bahorida Chingizxon Buxoroni egallab, Samarqandga yetib keldi. Xorazmshoh Muhammad poytaxtini katta garnizon bilan himoya qilishni moʻljallagan edi, biroq shahar bir necha kunlik qamaldan soʻng taslim boʻldi, ichki qalʼa esa yana bir muddat qarshilik koʻrsatdi. Aholining katta qismi qirildi yoki qul qilindi, hunarmandlar Moʻgʻulistonga, keyinroq Pekin yaqinidagi Simali shahriga koʻchirildi — ular u yerga uzumchilik va Samarqand kimxobini olib bordi. Bir yildan soʻng shaharda boʻlgan daos rohibi Chanchun aholining chorak qismigina qolganini yozgan.

Ishchi qoʻllar keskin kamaygach, murakkab suv inshootlariga bogʻliq Afrosiyob tashlab ketildi. Shahar hayoti XI–XII asrlardayoq rivojlanib borayotgan janubiy mavzelarga — bugungi tarixiy markaz oʻrniga koʻchdi.

Chigʻatoy ulusi davrida

Samarqand Chingizxonning oʻgʻli Chigʻatoy ulusiga kirdi. Moʻgʻullar shaharni boshqarishda xitoylik va qoraxitoylik amaldorlardan foydalandi, nasroniy yepiskopliklariga ham ruxsat berdi. XIII asrning ikkinchi yarmida xonlar oʻrtasidagi urushlarda shahar yana talangan. Shunga qaramay, savdo asta-sekin tiklandi: Marko Polo Samarqandni boshqalarning hikoyalari asosida «juda katta va goʻzal shahar» deb taʼriflagan.

1333-yilda Samarqandda boʻlgan Ibn Battuta devorlar va darvozalar yoʻqligini, koʻp saroylar vayronaligini qayd etgan, ammo bozor gavjum, Qusam ibn Abbos maqbarasi esa hashamatli edi. XIV asr oʻrtalaridan Shohi Zinda yoʻlagida yangi maqbaralar qad koʻtara boshladi.

Sarbadorlar va yangi kuch

1340–1360-yillarda Chigʻatoy ulusi parchalanib, Movarounnahrda turk-moʻgʻul amirlari hukmron boʻldi, sharqdagi Moʻgʻuliston xonlari esa yurtni qayta-qayta talon qildi. 1365-yilda Ilyosxoʻja qoʻshini Samarqandni qamal qilganda, amirlar emas, oddiy shaharliklar — sarbadorlar shaharni himoya qilib qoldi. Madrasa talabasi Mavlonozoda boshchiligidagi bu odamlar koʻchalarni toʻsib, dushmanni pistirmalarda qirdi. Keyingi yili ularning yetakchilari Amir Husayn buyrugʻi bilan qatl etildi, ammo Keshlik barlos amiri Temur Mavlonozodani himoya qilib, shaharliklar orasida obroʻ qozondi. Bu voqealar Amir Temurning siyosiy maydonga chiqishiga yoʻl ochdi va 1370-yilda Samarqand yangi saltanatning poytaxtiga aylandi.

1220-yil mart

Chingizxon Samarqandni vayron qiladi

1220-yil mart oyida Buxoroni egallagan Chingizxon Samarqandga yetib keldi. Xorazmshoh Muhammad poytaxtini kuchli garnizon bilan himoya qilmoqchi edi, biroq moʻgʻullar qalʼadan chiqqan qoʻshinni pistirmada yanchib tashladi. Bir necha kundan soʻng ruhoniylar shahar darvozalarini ochishga koʻndirdi, ichki qalʼa esa yana bir muddat qarshilik koʻrsatdi. Juvayniyning yozishicha, shahar butunlay talandi, 30 ming hunarmand va shuncha yigit majburan olib ketildi. Bir yildan soʻng kelgan Chanchun aholining chorak qismigina qolganini qayd etgan. Suv taʼminoti izdan chiqqan Afrosiyob tashlab ketildi, shahar esa janubga koʻchdi.

Afrosiyob shaharchasi

1333-yil

Ibn Battuta Samarqandda

1333-yilda marokashlik sayyoh Ibn Battuta Samarqandga keldi va uni «eng ulugʻ va goʻzal shaharlardan biri» deb atadi. Ayni paytda u shaharda devor va darvozalar qolmaganini, koʻplab saroylar xarobaga aylanganini ham yozgan. Sayyoh daryo boʻyidagi bogʻlar charxpalaklar yordamida sugʻorilishini, kechqurunlari shaharliklar suv boʻyidagi supalarda dam olishini tasvirlagan. U Paygʻambarning amakivachchasi Qusam ibn Abbosning shahar tashqarisidagi qabrini ziyorat qilib, uning hashamatli maqbarasi va zoviyasini taʼriflagan. Bu — vayronagarchilikdan keyin tiklanayotgan Samarqand va Shohi Zinda haqidagi eng qimmatli guvohliklardan biri.

Shohi Zinda

1365–1366-yillar

Sarbadorlar Samarqandni himoya qiladi

1365-yilda Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻja Toshkent yaqinidagi «Loy jangi»da Amir Husayn va Temurni magʻlub etib, Samarqandga yaqinlashdi. Amirlar shaharni tashlab ketdi, biroq madrasa talabasi Mavlonozoda, hunarmand Abu Bakr Kalaviy va Xurdaki Buxoriy boshchiligidagi sarbadorlar — «boshini dorga tikkanlar» — mudofaani uyushtirdi. Ular koʻchalarni toʻsib, dushmanni pistirmalarda qirdi; moʻgʻul otlari orasida tarqalgan oʻlat esa Ilyosxoʻjani chekinishga majbur qildi. 1366-yilda Husayn va Temur shaharga qaytib, sarbadorlar yetakchilarini qatl ettirdi; faqat Mavlonozoda Temurning iltimosi bilan omon qoldi.

1370–1501

Temuriylar davri

Amir Temur poytaxti va Ulugʻbek ilm markazi: Samarqand Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoning eng mahobatli shahriga aylangan, Bibixonim, Goʻri Amir va Registon bunyod etilgan oltin asr.

Dunyo poytaxti boʻlishi kerak boʻlgan shahar

1370-yilda Movarounnahr hukmdori boʻlgan Amir Temur Samarqandni poytaxt qildi. 1371-yildan shahar olti darvozali yangi devor bilan oʻraldi, gʻarbiy qismida ark va toʻrt qavatli Koʻksaroy qad koʻtardi. Temur zabt etilgan yurtlardan — Isfahon va Sherozdan, Tabriz va Damashqdan — meʼmor, naqqosh va hunarmandlarni olib keldi, atrofdagi qishloqlarni Bagʻdod, Damashq, Misr, Sheroz va Sultoniya deb atadi. Shahar tashqarisida saroy va favvorali bogʻlar — Bogʻi Dilkusho, Bogʻi Behisht, Bogʻi Shamol va boshqalar barpo etildi.

Asosiy qurilishlar 1396-yildan, gʻarbiy yurishlardan keyin avj oldi: Bibixonim jome masjidi, u bilan Registon oraligʻidagi savdo koʻchasi, Shohi Zinda yoʻlagidagi temuriy malikalar maqbaralari, Goʻri Amir. 1404-yilda Samarqandda boʻlgan Kastiliya elchisi Rui Gonsales de Klavixo tinimsiz qurilish va bozorlardagi Xitoy, Hindiston va Dashti Qipchoq mollarini hayrat bilan tasvirlagan.

Ulugʻbek: ilm-fan poytaxti

Temur vafotidan soʻng Shohrux poytaxtni Hirotga koʻchirdi, Samarqand esa 1409-yildan uning oʻgʻli Mirzo Ulugʻbek boshqaruvida qoldi. Ulugʻbek davrida shahar dunyoning yetakchi ilmiy markazlaridan biriga aylandi: Registonda madrasa, xonaqoh va karvonsaroy, shahar tashqarisida rasadxona qurildi. Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi va oʻnlab olimlar yaratgan «Ziji Koʻragoniy» keyinchalik Yevropada ham oʻrganildi. 1434–1435-yillarda Shohi Zinda ansambliga mahobatli kirish peshtoqi qurildi. 1449-yilda Ulugʻbek oʻz oʻgʻli Abdullatif buyrugʻi bilan oʻldirildi.

Soʻnggi temuriylar

Abusaid Mirzo (1451–1469) davrida shaharda Naqshbandiya shayxi Xoja Ahror katta siyosiy taʼsirga ega boʻldi; bu yillarda Ishratxona va Oqsaroy maqbaralari qurildi, Alisher Navoiy bir necha yil Samarqandda tahsil oldi. Uning oʻgʻli Sulton Ahmad Mirzo (1469–1494) davrida ham shahar Xoja Ahror homiyligida nisbatan tinch yashadi. Asr oxirida temuriy shahzodalar oʻrtasidagi kurash shaharni zaiflashtirdi: yosh Bobur uni uch marta egallab, uch marta yoʻqotdi. 1500–1501-yillarda Samarqandni Muhammad Shayboniyxon qoʻlga kiritdi va temuriylar davri yakunlandi.

1370-yil

Amir Temur Samarqandni poytaxt qiladi

1370-yil aprelda Balxda chaqirilgan qurultoyda Temur Movarounnahr hukmdori deb eʼlon qilindi va Samarqandni poytaxt etib tanladi. Chingiziy boʻlmagani uchun u xon unvonini olmadi, «Amir» va «Koʻragon» (xon kuyovi) unvonlari bilan kifoyalandi. Keyingi yili shahar olti darvozali yangi devor bilan oʻraldi, gʻarbiy qismida ark qurildi; ark ichidagi toʻrt qavatli Koʻksaroyda xazina, ustaxonalar va zindon joylashgan. Temur zabt etilgan yurtlardan ustalarni Samarqandga koʻchirdi va atrofdagi qishloqlarga Bagʻdod, Damashq, Misr, Sheroz va Sultoniya nomlarini berdi: uning poytaxti dunyoning ulugʻ shaharlaridan ustun turishi kerak edi.

Amir Temur haykali Registon

1399–1404

Bibixonim jome masjidi barpo etiladi

1399-yilda Hindiston yurishidan qaytgan Temur Samarqandda ulkan jome masjidiga asos soldi. Tashqi devorlari 167 × 109 metr boʻlgan masjidda 35 metrli peshtoq, 40 metrga yaqin bosh gumbaz va 400 dan ortiq marmar ustunli ravoqlar boʻlgan. Xalq uni Temurning bosh xotini Saroy Mulk xonim — Bibixonim nomi bilan atadi; roʻparadagi madrasa va maqbarani malikaning oʻzi qurdirgan. 1404-yilda qaytgan Temur peshtoqni yetarlicha mahobatli emas deb topib, buzib qayta qurdirdi. Shoshilinch qurilish tufayli bino tez yemirila boshladi, 1897-yilgi zilzilada bosh ravoq qulab tushdi; masjid 1974-yildan boshlab qayta tiklandi.

Bibixonim jome masjidi Bibixonim maqbarasi Siyob bozori

1403–1405

Goʻri Amir — Temuriylar xilxonasi

1403-yilda Temurning nabirasi va valiahdi Muhammad Sulton vafot etdi; uning madrasasi yonida isfahonlik meʼmor Muhammad ibn Mahmud qurgan qovurgʻali moviy gumbazli maqbara qad koʻtardi. 1405-yil fevralda Xitoy yurishiga otlangan Temurning oʻzi Oʻtrorda vafot etdi. U ona yurti Keshda tayyorlangan sagʻanaga emas, aynan shu maqbaraga dafn etildi va bino Temuriylar xilxonasiga aylandi: bu yerda uning oʻgʻillari Shohrux va Mironshoh, nabiralari Muhammad Sulton va Ulugʻbek, piri Mir Sayyid Baraka yotibdi. Qabr ustidagi toʻq yashil nefrit toshni 1425-yilda Ulugʻbek Moʻgʻuliston yurishidan keltirgan.

Goʻri Amir Ruhobod maqbarasi Oqsaroy maqbarasi

1417–1420

Ulugʻbek madrasasi — Registonning birinchi binosi

1409-yildan Samarqandni boshqargan Mirzo Ulugʻbek 1417–1420-yillarda Registonda madrasa qurdirdi. Bu ansamblning bugungacha saqlangan eng qadimgi binosi: 81 × 56 metrli ikki qavatli imorat, toʻrt burchagida gumbazli darsxonalar va minoralar boʻlgan. Peshtoqidagi yulduzsimon geometrik naqshlar olim-hukmdorning osmon ilmiga mehrini eslatadi. Madrasada ilohiyot bilan birga matematika va astronomiya oʻqitilgan, Qozizoda Rumiy mudarris boʻlgan; rivoyatga koʻra, Ulugʻbekning oʻzi ham shu yerda dars bergan. Keyinroq bu yerda Abdurahmon Jomiy tahsil oldi. Madrasa roʻparasida Ulugʻbek xonaqohi va Mirzoyi karvonsaroyi qad koʻtargan edi.

Ulugʻbek madrasasi Registon

1420-yillar – 1449

Ulugʻbek rasadxonasi va «Ziji Koʻragoniy»

1420-yillarda Samarqand yaqinidagi Koʻhak tepaligida Ulugʻbek rasadxonasi qurildi; koʻp manbalar uni 1424–1429-yillarga sanaydi. Uch qavatli silindrsimon binoning yuragi radiusi 40 metrdan ortiq ulkan devoriy kvadrant edi. Bu yerda Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy va Ali Qushchi ishlagan. Kuzatuvlar natijasida 1437-yilga kelib «Ziji Koʻragoniy» yaratildi: 1018 yulduz katalogi Ptolemey va Tixo Brage oraligʻidagi eng mukammal katalog sanaladi, yulduz yili esa 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya deb oʻlchangan. 1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, rasadxona vayron boʻldi; uning qoldiqlarini 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin topdi.

Ulugʻbek rasadxonasi

1497–1512

Bobur va Samarqand

Temuriylar oʻrtasidagi taxt kurashida yosh Fargʻona hukmdori Zahiriddin Muhammad Bobur Samarqandni uch marta egalladi. 1497-yilda yetti oylik qamaldan soʻng 15 yoshli Bobur shaharga kirdi, ammo uni atigi yuz kun ushlab tura oldi. 1500-yil kuzida u Samarqandni Shayboniyxondan tortib oldi, biroq 1501-yilgi magʻlubiyat, qamal va ocharchilikdan soʻng opasi Xonzoda begimni Shayboniyxonga berib, shaharni tark etishga majbur boʻldi. 1511-yil oktyabrda Bobur uchinchi marta Samarqandni egalladi, ammo 1512-yilda uni yana boy berdi. «Boburnoma»da Samarqand bogʻlari, Koʻksaroy, Ulugʻbek rasadxonasi va madrasasi batafsil tasvirlangan.

1501–1868

Xonliklar davri

Shayboniylar, Ashtarxoniylar va Mangʻitlar davri: Samarqand Buxoro davlatining ikkinchi shahriga aylandi, Registon uch madrasali qiyofasini oldi, XVIII asrdagi chuqur tanazzuldan keyin shahar sekin tiklandi.

Shayboniylar: poytaxtdan viloyat markaziga

1500–1501-yillarda Samarqandni egallagan Muhammad Shayboniyxon uni yangi oʻzbek davlatining poytaxti qildi. U shaharda katta madrasa qurdirdi, saroyida Kamoliddin Binoiy va Muhammad Solih kabi shoirlar ijod qildi. Ulugʻbekning qizi Robiya Sulton begimdan tugʻilgan Koʻchkunchixon (1510–1530) davrida ham Samarqand xonlar qarorgohi boʻlib qoldi, Hirotdan kelgan ustalar madrasalarni taʼmirladi, 1519-yilda Sharafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»si turkiyga tarjima qilindi.

1533-yilda Ubaydullaxon davlat markazini Buxoroga koʻchirdi, Abdullaxon II (1557–1598) esa uni uzil-kesil mustahkamladi. Samarqand xonlikning ikkinchi shahri va viloyat markaziga aylandi, biroq oʻz mavqeini yoʻqotmadi: Abdulatifxon (1540–1551) kabi hokimlar shoir va olimlarga homiylik qildi.

Registonning yakunlanishi

1599-yilda hokimiyat Ashtarxoniylar (Joniylar) sulolasiga oʻtdi. Imomqulixon (1611–1642) davrida Samarqand hokimi boʻlgan Yalangtoʻsh Bahodir shahar qiyofasini tubdan oʻzgartirdi: Registonda Sherdor (1619–1636) va Tillakori (1646–1660) madrasalari qurilib, maydon uch madrasali mashhur ansamblga aylandi. Sherdor peshtoqidagi quyosh yuzli sherlar va Tillakorining zarhal mehrobi Samarqandning eng mashhur ramzlariga aylandi. Bu davrda Xoja Abdi Darun kabi ziyoratgohlar ham kengaytirildi. Hindistondagi Boburiylar ajdodlari shahri bilan aloqani uzmadi: ular Goʻri Amirni taʼmirlash uchun mablagʻ yuborib turgan.

Tanazzul va tiklanish

XVIII asr Samarqand tarixidagi eng ogʻir davrlardan biri boʻldi. 1720-yillarda mangʻit va kenagas qabilalari oʻrtasidagi urush, qozoqlar bosqini, chigirtka va ocharchilik shaharni xarob qildi; aholi deyarli butunlay tarqalib ketdi. 1740-yilda Samarqandga Nodirshoh qoʻshini kirdi. Tiklanish Mangʻitlar sulolasi davrida boshlandi: amir Shohmurod (1785–1800) atrof hududlardan aholi koʻchirib keltirdi, yangi guzarlar va masjidlar barpo etdi. 1817–1818-yillardagi zilziladan keyin amir Haydar Ulugʻbek madrasasini taʼmirlatdi. 1843-yilda buxorolik yahudiylar mahallasi rasmiy maqomga ega boʻldi. Shunga qaramay, 1868-yilda shaharda atigi 55 mingga yaqin kishi yashar edi.

1500–1501

Shayboniyxon Samarqandni egallaydi

1500-yilda Dashti Qipchoq oʻzbeklarining xoni Muhammad Shayboniy Samarqandni temuriy Sulton Ali Mirzodan oldi. Oʻsha yil kuzida Bobur shaharni qaytarib olgan boʻlsa-da, 1501-yil bahorida Saripul jangida yengilib, uzoq qamaldan soʻng Samarqandni tark etdi. Shayboniyxon shaharni yangi davlat poytaxti qildi, oʻz nomidagi madrasa qurdirib, undagi ilmiy bahslarda shaxsan qatnashgan; saroyida Kamoliddin Binoiy va Muhammad Solih kabi shoirlar ijod qildi, xonning oʻzi ham turkiy sheʼrlar yozgan. 1510-yilda Shayboniyxon Marv yaqinida shoh Ismoil bilan jangda halok boʻldi, ammo uning sulolasi Movarounnahrni XVI asr oxirigacha boshqardi.

1619–1660

Sherdor va Tillakori: Registon yakunlanadi

Ashtarxoniylar davrida Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir Registonni bugungi qiyofasiga keltirdi. 1619–1636-yillarda Ulugʻbek xonaqohi oʻrnida, Ulugʻbek madrasasi roʻparasida Sherdor madrasasi qurildi: uning peshtoqida kiyikni quvayotgan, orqasidan inson yuzli quyosh chiqib kelayotgan sherlar tasvirlangan — tirik mavjudotlarni tasvirlashdan tiyiladigan islom meʼmorchiligida bu noyob hodisa. 1646–1660-yillarda Mirzoyi karvonsaroyi oʻrnida Tillakori madrasa-jome masjidi qad koʻtardi; ichki gumbazi va mehrobi oltin bilan bezatilgani uchun u «tillakori» — «tilla bilan ishlangan» deb ataldi. Shu tariqa uch madrasa maydonni uch tomondan oʻrab oldi.

Registon Sherdor madrasasi Tillakori madrasasi

1720-yillar – 1800

Tanazzul va Shohmurod davridagi tiklanish

1720-yillarda Buxoro xonligidagi oʻzaro urushlar, joʻngʻorlar siqib chiqargan qozoq qabilalarining bosqinlari, chigirtka va ocharchilik Samarqandni xarob qildi. Manbalarga koʻra, shahar deyarli huvillab qolgan, Registon madrasalarida koʻchmanchilar qishda mol saqlagan. 1740-yilda shaharni Nodirshoh qoʻshini egalladi; rivoyatga koʻra, u Temur qabridagi nefrit toshni Eronga olib ketib, keyin qaytartirgan. Tiklanish Mangʻitlar davrida boshlandi: amir Shohmurod (1785–1800) atrof hududlardan aholini koʻchirib keltirdi, Marvdan koʻchirilgan eroniylar ipakchilikni jonlantirdi, shaharda yangi guzarlar va masjidlar paydo boʻldi. Shunga qaramay, 1868-yilda Samarqandda atigi 55 mingga yaqin kishi yashardi.

Registon Goʻri Amir

1868–1917

Rossiya imperiyasi davri

1868-yilgi istilodan 1917-yilgacha: Samarqand Turkiston general-gubernatorligi viloyat markaziga aylandi, eski shahar yonida Yevropa shahri qurildi, temir yoʻl keldi, jadidlar maʼrifat harakatini boshladi.

1868-yil: istilo va qamal

1865-yilda Toshkentni egallagan Rossiya imperiyasi 1868-yil bahorida Buxoro amirligiga qarshi yurish boshladi. 1 (13) mayda general Konstantin fon Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida amir lashkarini yengdi, ertasi kuni Samarqand darvozalarini ochdi. Iyun boshida shaharliklar va Shahrisabz beklari qoʻshini arkdagi kichik garnizonni bir hafta qamalda tutdi, ammo Kaufman qaytib kelib qamalni yordi. Oʻsha yilgi sulhdan soʻng Buxoro amirligi Rossiyaga qaram boʻldi, Samarqand esa avval Zarafshon okrugining, 1887-yildan Samarqand viloyatining markazi boʻldi. Okrugning birinchi boshligʻi general Aleksandr Abramov edi; ark rus harbiy qalʼasiga aylantirildi, Temurdan qolgan Koʻksaroy esa 1880-yillarda buzib tashlandi.

Ikki shahar

Eski shahar gʻarbida, ark yonidan nur kabi tarqalgan keng xiyobonlar boʻylab yangi Yevropa shahri qurildi: maʼmuriy binolar, cherkovlar, gimnaziyalar, banklar, mehmonxonalar, keyinroq Aleksiy sobori va katolik cherkovi qad koʻtardi. 1888-yilda Kaspiyorti temir yoʻli Samarqandga yetib keldi va shaharni Rossiya bozori bilan bogʻladi. Shahar koʻp millatli boʻlib bordi: rus, arman, polyak, tatar va buxorolik yahudiylar mahallalari paydo boʻldi.

Samarqand Yevropa olimlari uchun ochiq kitobga aylandi. 1871–1872-yillarda «Turkiston albomi» uchun obidalar suratga olindi, Vasiliy Bartold va Nikolay Veselovskiy shahar tarixini tadqiq qildi, 1908-yilda Vasiliy Vyatkin Ulugʻbek rasadxonasini topdi. Sergey Prokudin-Gorskiy XX asr boshida Registon va Shohi Zindani rangli suratga oldi. 1897-yilgi zilzila Bibixonim masjidining bosh ravogʻini qulatdi.

Jadidlar

XX asr boshida Samarqand Turkiston jadidchilik harakatining asosiy markazlaridan biriga aylandi. Shahar ziyolilari orasida Mahmudxoʻja Behbudiy va dramaturg Hoji Muin alohida ajralib turardi. Behbudiy yangi usul maktablari uchun darsliklar yozdi, 1911-yilda ilk oʻzbek dramasi hisoblangan «Padarkush»ni yaratdi, 1913-yilda «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini chiqara boshladi. 1917-yil inqiloblari bu izlanishlarga keskin burilish yasadi; Behbudiyning oʻzi 1919-yilda Qarshida Buxoro amiri odamlari tomonidan qatl etildi.

1868-yil 2 (14) may – 8 (20) iyun

Samarqand Rossiya imperiyasi tarkibiga kiradi

1868-yil 1 (13) mayda general Konstantin fon Kaufman qoʻshini Choʻponota tepaliklarida Buxoro amiri lashkarini yengdi; ertasi kuni shahar darvozalarini ochdi va Samarqand Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. Iyun boshida Kaufman asosiy kuchlar bilan amirga qarshi ketganida, Shahrisabz beklari qoʻshini va qoʻzgʻolon koʻtargan shaharliklar arkdagi 650 ga yaqin askardan iborat garnizonni 2–8 (14–20) iyun kunlari qamal qildi. Himoyachilar orasida rassom Vasiliy Vereshchagin ham bor edi. Kaufman qaytib kelib qamalni yordi. Oʻsha yilgi sulhga koʻra Buxoro amirligi Rossiyaga qaram boʻldi, Samarqand esa Zarafshon okrugining markaziga aylandi.

Choʻponota tepaligi va maqbarasi

1888-yil may

Samarqandga temir yoʻl keladi

1888-yil may oyida general Mixail Annenkov boshchiligida Kaspiy dengizi sohilidan qurib kelingan Kaspiyorti harbiy temir yoʻli Buxoro orqali Samarqandga yetib keldi. Bir necha yil davomida Samarqand bu yoʻlning soʻnggi bekati boʻldi, 1890-yillar oxirida esa yoʻl Toshkent va Fargʻona vodiysigacha davom ettirildi. Temir yoʻl shaharni Rossiya bozori bilan bogʻlab, paxta, quruq meva va ipak savdosini jonlantirdi, yangi sanoat korxonalari ochilishiga turtki berdi. Yevropadan sayyohlar, olimlar va fotograflar kelishi ancha osonlashdi, vokzal atrofida esa yangi mavze shakllandi.

1917–1991

Sovet davri

Oʻzbekiston SSRning ilk poytaxti, urush yillarida evakuatsiya markazi va katta restavratsiyalar shahri: Samarqand sanoat va fan markaziga aylandi, 1970-yilda 2500 yilligini nishonladi.

Respublika poytaxti

1917–1918-yillarda Samarqandda sovet hokimiyati oʻrnatildi, shahar Turkiston ASSR tarkibiga kirdi. 1924-yilgi milliy-hududiy chegaralanishdan soʻng oʻzbek va tojik tillarida soʻzlashuvchi ikki tilli Samarqand Oʻzbekiston SSR tarkibiga kiritildi va 1925–1930-yillarda respublika poytaxti boʻldi. Bu yerda Fayzulla Xoʻjayev hukumati ishladi, 1927-yilda bugungi Samarqand davlat universitetining asosi boʻlgan Oʻzbek pedagogika instituti ochildi. 1930-yilda poytaxt Toshkentga koʻchirildi, ammo Samarqand madaniy markaz boʻlib qoldi: bu yerda uzoq yillar oʻzbek va tojik adabiyotining klassigi Sadriddin Ayniy yashab ijod qildi.

Sovet davri shahar merosi uchun ziddiyatli boʻldi. Bir tomondan, 1920–1930-yillarda masjid va madrasalar yopildi, Shayboniyxon madrasasi va Koʻk gumbaz (1937) singari qator obidalar buzib tashlandi. Boshqa tomondan, ilmiy restavratsiya boshlandi: 1932-yilda Vladimir Shuxov va M. Mauer loyihasi asosida qiyshayib qolgan Ulugʻbek madrasasi minorasi maxsus konstruksiya yordamida toʻgʻrilandi.

Urush yillari

1941-yil iyunda Goʻri Amir sagʻanalari ochilganidan ikki kun oʻtib urush boshlandi. Samarqandga gʻarbiy hududlardan minglab qochqinlar, korxonalar va oʻquv yurtlari koʻchirildi: 1942–1944-yillarda Leningrad harbiy-tibbiyot akademiyasi shu yerda ishladi, Moskvadagi artilleriya akademiyasi ham shu yerga koʻchirilgan, shahar gospitallarga toʻlgan edi. Minglab samarqandliklar frontga ketdi. Gerasimov tadqiqotlari Ulugʻbekning boshi kesib oʻldirilgani haqidagi xronika maʼlumotlarini ham tasdiqladi; 1942-yil dekabrida temuriylar xoki qayta dafn etildi.

Restavratsiya va yubiley

Urushdan keyin Samarqand yirik sanoat va turizm markaziga aylandi. 1965-yilda Afrosiyobda «Elchilar zali» devoriy suratlari topildi, oʻsha yili Ulugʻbek madrasasining ikkinchi minorasi ham toʻgʻrilandi. 1967-yildan boshlangan keng koʻlamli taʼmir ishlari 1970-yilgi 2500 yillik yubiley bilan avjiga chiqdi: Registon, Goʻri Amir va Shohi Zinda qayta tiklandi, Afrosiyob muzeyi qurildi, shaharda Arxeologiya instituti ochildi. 1974-yildan Bibixonim masjidini tiklash boshlandi. Bu restavratsiyalar obidalarni saqlab qoldi, ammo ayrim mutaxassislar ularni haddan tashqari qayta qurish deb tanqid qiladi. 1982-yilda Samarqand davlat birlashgan tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi tuzilib, tarixiy markazni muhofaza qilish chegaralari belgilandi.

1925–1930

Samarqand — Oʻzbekiston SSR poytaxti

1924-yildagi milliy-hududiy chegaralanishdan soʻng tuzilgan Oʻzbekiston SSRning poytaxti dastlab bir necha oy Buxoroda boʻldi, 1925-yil aprelidan esa Samarqandga koʻchdi. Shaharda Fayzulla Xoʻjayev boshchiligidagi hukumat va respublika muassasalari joylashdi, nemis meʼmorlari loyihasi bilan respublika kasalxonasi qurildi. 1927-yilda ochilgan Oʻzbek pedagogika instituti keyinchalik Oʻzbek davlat universitetiga, 1961-yildan esa Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universitetiga aylandi. 1930-yil avgustida poytaxt paxtachilik markazi boʻlgan Fargʻona vodiysiga va sanoat korxonalariga yaqinroq Toshkentga koʻchirildi.

Universitet xiyoboni

1941-yil iyun – 1942-yil dekabr

Temur qabrining ochilishi va «Temur ruhi» afsonasi

1941-yil iyunda Toshmuhammad Qori-Niyoziy boshchiligidagi hukumat komissiyasi, jumladan Sadriddin Ayniy ishtirokida, Goʻri Amir sagʻanalarini ochdi. Antropolog Mixail Gerasimov bosh suyagi asosida Temurning qiyofasini tikladi va uning oʻng oyogʻi hamda qoʻli shikastlangani, yaʼni oqsoqligi haqidagi maʼlumotlarni tasdiqladi. Temur tobuti 19–20-iyunda ochildi, ikki kundan keyin esa Germaniya SSSRga hujum qildi. Xalq orasida «Temur ruhi» bezovta qilingani haqida afsona tugʻildi, ammo qabrdagi laʼnat yozuvi haqidagi hikoyalarning ishonchli tasdigʻi yoʻq. Temur va temuriylar xoki 1942-yil dekabrida islomiy marosim bilan qayta dafn etildi.

Goʻri Amir

1970-yil

Samarqandning 2500 yilligi

1970-yilda Samarqandning 2500 yilligi keng nishonlandi. Tashabbuskor akademik Ibrohim Moʻminov boʻlib, uni respublika rahbari Sharof Rashidov qoʻllab-quvvatladi. Yubiley munosabati bilan Afrosiyob muzeyi binosi qurildi, Ulugʻbek haykali oʻrnatildi, ikki jildlik «Samarqand tarixi» nashr etildi, shaharda Fanlar akademiyasining Arxeologiya instituti tashkil topdi; Registon, Goʻri Amir va Shohi Zinda keng koʻlamda taʼmirlandi. Yubiley sanasi oʻsha davr tadqiqotlariga tayangan shartli sana edi: keyingi qazishmalar shaharni yanada qadimiyroq deb hisoblashga asos berdi va 2007-yilda 2750 yillik nishonlandi. Bu bahs bugun ham davom etmoqda.

Afrosiyob muzeyi Registon Shohi Zinda

1991 – bugun

Mustaqillik davri

Mustaqil Oʻzbekistonda Samarqand YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kirdi, 2750 yilligini nishonladi va ShHT sammitidan YuNESKO Bosh konferensiyasigacha yirik xalqaro anjumanlar shahriga aylandi.

Mustaqillikning ilk yillari

1991-yilda Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Samarqand viloyat markazi sifatida yangi davrga qadam qoʻydi. Tarixiy shaxslar xotirasi davlat siyosatining muhim qismiga aylandi: 1994-yilda Mirzo Ulugʻbek tavalludining 600 yilligi, 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi keng nishonlandi, shahar markazida Temur haykali oʻrnatildi. 1997-yildan Registonda har ikki yilda «Sharq taronalari» xalqaro musiqa festivali oʻtkazilmoqda. Imom Moturidiy maqbarasi va viloyatdagi Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi qayta qurildi. 2001-yilda shahar YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi, 2007-yilda esa uning 2750 yilligi nishonlandi.

Turizm va xalqaro anjumanlar shahri

2011-yildan Toshkent va Samarqandni «Afrosiyob» tezyurar poyezdi bogʻladi. 2016-yilda Samarqandda tugʻilgan birinchi Prezident Islom Karimov Hazrati Xizr masjidi yaqinida dafn etildi. Keyingi yillardagi islohotlar, viza tartibining yengillashtirilishi va yangi mehmonxonalar sayyohlar oqimini keskin oshirdi.

2022-yilda shahar Shanxay hamkorlik tashkiloti sammitiga mezbonlik qildi, «Silk Road Samarkand» turistik majmuasi ochildi. 2023-yilda BMT Turizm tashkiloti Bosh assambleyasining 25-sessiyasi, 2025-yil aprelda birinchi «Yevropa Ittifoqi – Markaziy Osiyo» sammiti, oʻsha yilning kuzida YuNESKO Bosh konferensiyasi Samarqandda boʻlib oʻtdi. 2026-yil sentabrda shahar 46-Jahon shaxmat olimpiadasini qabul qildi va Oʻzbekiston erkaklar terma jamoasi oltin medal qoʻlga kiritdi.

Meros va yosh haqidagi bahs

Mustaqillik yillarida obidalar keng taʼmirlandi, biroq tarixiy muhit va yangi qurilishlar oʻrtasidagi muvozanat YuNESKO va mutaxassislar eʼtiborida qolmoqda. Xalqaro arxeologik ekspeditsiyalar Afrosiyob, Koʻktepa va voha yodgorliklarida ishni davom ettirmoqda, muzeylar esa yangi topilmalar bilan boyimoqda. Shahar yoshi haqidagi bahs ham davom etmoqda: 2025-yil 24-iyulda Samarqand viloyati kengashi oʻzbek-fransuz ekspeditsiyasining Koʻktepa va Afrosiyob boʻyicha yangi xulosalariga tayanib, shahar yoshini 3000 yil deb belgiladi. Bu sana arxeologik maʼlumotlarning talqiniga bogʻliq: fransuz arxeologi Frans Grene Afrosiyobdagi ilk shahar devorini mil. avv. VII–VI asrlarga sanaydi.

2001-yil dekabr

«Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» Butunjahon merosi roʻyxatida

2001-yil dekabrda Helsinkida boʻlib oʻtgan YuNESKO Butunjahon meros qoʻmitasining 25-sessiyasida «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Qariyb 1123 gektarlik hudud shaharning tarixiy markazi va Registon, Bibixonim, Goʻri Amir, Shohi Zinda, Ulugʻbek rasadxonasi kabi asosiy obidalarni qamrab oladi. Qoʻmita uchta mezonni qayd etdi: Samarqand meʼmorchiligi islom madaniyati ijodining durdonasi; Bibixonim va Registon kabi ansambllar Oʻrtayer dengizidan Hindistongacha boʻlgan hududda islom meʼmorchiligiga taʼsir koʻrsatgan; shahar Oʻrta Osiyo tarixining XIII asrdan bugungacha boʻlgan eng muhim bosqichlarini aks ettiradi.

Registon Bibixonim jome masjidi Goʻri Amir Shohi Zinda Ulugʻbek rasadxonasi

2007-yil avgust

Samarqandning 2750 yilligi

2005-yil 20-oktabrda YuNESKO Bosh konferensiyasining 33-sessiyasi Samarqandning 2750 yilligini nishonlash haqida qaror qabul qildi. Sana oʻzbek-fransuz arxeologik ekspeditsiyasi Afrosiyobning eng quyi qatlamlaridan olgan namunalarning Fransiyada oʻtkazilgan radiouglerod tahliliga asoslangan edi. Bayram 2007-yil avgust oxirida Registon maydonida oʻtkazildi; tantanalarda davlat rahbarlari, diplomatlar va YuNESKO vakillari ishtirok etdi, shaharda keng koʻlamli obodonlashtirish ishlari olib borildi. Biroq Samarqandning yoshi masalasi bu bilan yopilmadi: 2025-yilda viloyat kengashi yangi qazishmalarga tayanib, shahar yoshini 3000 yil deb belgiladi.

Registon Afrosiyob shaharchasi

2022-yil 15–16-sentabr

Samarqandda ShHT sammiti

2022-yil 15–16-sentabrda Samarqandda Shanxay hamkorlik tashkiloti davlat rahbarlari kengashining navbatdagi sammiti boʻlib oʻtdi. Unda Xitoy, Rossiya, Hindiston, Pokiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston rahbarlari, shuningdek kuzatuvchi va mehmon davlatlar yetakchilari ishtirok etdi; Eron toʻlaqonli aʼzolik sari muhim qadam qoʻydi. Sammit arafasida, 2022-yil avgustida shahar chekkasida «Silk Road Samarkand» turistik majmuasi ochildi: unda kongress-zal, mehmonxonalar va hunarmandlar ustaxonalari joylashgan «Boqiy shahar» bor. Shu tariqa Samarqand yirik xalqaro anjumanlar shahriga aylana boshladi.

Silk Road Samarkand turizm markazi Boqiy shahar

2025-yil 30-oktabr – 13-noyabr

YuNESKO Bosh konferensiyasi Samarqandda

2025-yil 30-oktabrdan 13-noyabrgacha Samarqandda YuNESKO Bosh konferensiyasining 43-sessiyasi boʻlib oʻtdi. 1985-yilgi Sofiya sessiyasidan beri ilk bor tashkilotning oliy organi Parijdagi qarorgohdan tashqarida yigʻildi; bu haqdagi qaror 2023-yilda aʼzo davlatlar tomonidan bir ovozdan qabul qilingan edi. Sessiya «Silk Road Samarkand» kongress markazida oʻtdi va 6-noyabrda misrlik Xolid al-Inaniyni YuNESKO Bosh direktori etib sayladi. Shu doirada «Samarqand: uch ming yillik meros» xalqaro ilmiy anjumani ham boʻlib, unda shahar tarixi kamida 3000 yilni qamrab olishi haqidagi xulosalar taqdim etildi.

Silk Road Samarkand turizm markazi