Bibixonim jome masjidi

Amir Temur Hindiston yurishidan soʻng qurdirgan jome masjidi (1399–1404): oʻz davrida islom olamining eng katta masjidlaridan biri, asrlar davomida vayronaga aylanib, XX asrda qayta tiklangan.

Hindiston oʻljasi bilan qurilgan masjid

1399-yil bahorida Hindiston yurishidan qaytgan Amir Temur poytaxtda dunyoda tengi yoʻq jome masjidi qurishga buyruq berdi. Saroy tarixchisi Gʻiyosiddin Ali yozishicha, poydevor 801-hijriy yil ramazon oyining toʻrtinchi kuni, yaʼni 1399-yil may oyida munajjimlar belgilagan «saodatli soatda» qoʻyilgan. Ozarbayjon, Fors va Hindistondan kelgan ikki yuz toshtarosh masjidda, yana besh yuz kishi togʻlarda tosh yoʻnish bilan band boʻlgan; ogʻir yuklarni tashish uchun Hindistondan 95 ta fil keltirilgan.

Temur koʻp oʻtmay yangi yurishga — Kichik Osiyoga joʻnab ketdi va qurilish usiz davom etdi. 1404-yil kuzida qaytgach, u bosh peshtoqni yetarlicha ulugʻvor emas deb topib, uni buzib qayta qurishni buyurdi. Ispan elchisi Klavixo betob Temur oʻzini zambilda qurilishga olib borishni buyurgani, ishchilarga goʻsht va tanga tashlab, ularni ruhlantirgani haqida yozadi.

Koʻlam va meʼmorchilik

Masjid hovlili jome masjid turiga mansub: tashqi devorlar 167×109 metrli maydonni oʻrab olgan, ichidagi ochiq hovli 78×64 metr. Shimoli-sharqdagi ulkan kirish peshtogʻi 35 metrdan baland boʻlgan. Uning roʻparasida asosiy gumbazli bino qad koʻtargan: tashqi gumbazi 40 metr atrofida, ichki zal esa taxminan 30 metr balandlikda. Hovlining koʻndalang oʻqida yana ikkita kichikroq gumbazli bino bir-biriga qarab turadi — shu tariqa toʻrt ayvonli klassik tarh hosil boʻlgan. Binolarni 400 dan ortiq marmar ustunga tayangan, koʻp gumbazli galereyalar tutashtirgan, burchaklarda minoralar koʻtarilgan.

Ikki qavatli gumbaz usuli bu yerda toʻliq namoyon boʻladi: tashqi gumbaz shaharning har tomonidan koʻrinadigan ulugʻvor siluet yaratadi, ichki gumbaz esa zal nisbatlariga moslangan. Tarixchi Sharafiddin Ali Yazdiy masjidni madh etib, uning gumbazi osmon, ravogʻi esa Somon yoʻli boʻlmaganida tengsiz boʻlardi, deb yozgan. Manbalarga koʻra, darvoza tabaqalari yetti xil metall qotishmasidan quyilgan.

Vayronlik va tiklanish

Ulkan koʻlam oʻsha davr qurilish texnikasi chegarasida edi va shoshilinch qurilish ham oʻz taʼsirini koʻrsatdi: bir necha yil oʻtib asosiy gumbazdan gʻishtlar tusha boshlagan. Keyingi asrlarda masjid asta-sekin xarobaga aylandi, mahalliy aholi undan qurilish materiali olib ketdi, marmar ustunlar va galereyalar yoʻqoldi. 1897-yilgi zilzila bosh ayvonning ichki ravogʻini qulatib, asosiy gumbazni ham beqaror qilib qoʻydi.

Sovet davrida xarobalar oʻrganilib, mustahkamlandi, 1974-yilda esa kompleks tiklash ishlari boshlandi. Ayniqsa XX asr oxirida asosiy gumbazli bino, kirish peshtogʻi va yon gumbazlar qayta qurilib, bezaklar toʻldirildi. 2024-yil oktabrida Qatar taraqqiyot jamgʻarmasi va Oʻzbekiston Sanʼat va madaniyatni rivojlantirish jamgʻarmasi masjidni taʼmirlash uchun Ogʻaxon madaniyat jamgʻarmasiga 4,175 million dollar ajratish toʻgʻrisida kelishib oldi; loyiha mahalliy ustalarni anʼanaviy qurilish usullariga oʻqitishni ham koʻzda tutadi.

Afsonalar

Masjid xalq orasida Temurning katta xotini Saroy Mulk xonim — Bibixonim nomi bilan ataladi. Rivoyatga koʻra, malika eri yurishdan qaytguncha unga sovgʻa sifatida masjid qurdirgan, unga oshiq boʻlib qolgan meʼmor esa bir boʻsa evaziga ishni tugatishga rozi boʻlgan; boʻsa malika yuzida iz qoldirgan va shundan beri ayollar yuzini parda bilan yopadigan boʻlgan emish. Tarixda esa masjidni Temurning oʻzi qurdirgan, Saroy Mulk xonim roʻparada oʻz madrasasini bunyod etgan.

Hovli markazida ulkan marmar lavh — Qurʼon qoʻyiladigan tokcha turibdi; rasmiy maʼlumotlarga koʻra, u Ulugʻbek davrida yasalgan. Xalq eʼtiqodiga koʻra, farzand koʻrishni istagan ayol lavh ostidan emaklab oʻtsa, niyati ijobat boʻladi.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.