1474
Ali Qushchi
Astronom va matematik
Samarqandda tugʻilgan astronom va matematik, Ulugʻbekning eng yaqin shogirdi, «Ziji Sultoniy»ni nihoyasiga yetkazgan olim. Umrining oxirida Istanbulda Usmonli ilm-fanining rivojiga katta hissa qoʻshgan.
© Davide Mauro, CC BY-SA 4.0
Qushchining oʻgʻli
Alouddin Ali ibn Muhammad taxminan 1403-yilda Samarqandda tugʻilgan. «Qushchi» laqabi otasi Muhammad Ulugʻbek saroyida ovchi qushlarni parvarish qilgani bilan bogʻliq. Samarqandda Qozizoda Rumiy va Gʻiyosiddin Jamshid Koshiydan taʼlim olgan, soʻngra Eronning Kirmon shahriga borib, ilmini oshirgan va u yerda Oy fazalariga oid «Hall ishkol al-qamar» risolasini yozgan.
Samarqandga qaytgach, bu risolani Ulugʻbekka taqdim etgan; rivoyatga koʻra, hukmdor uni oʻrnidan turgan holda boshidan oxirigacha oʻqib chiqqan. Ali Qushchi rasadxonada ishlay boshladi va Qozizoda vafotidan soʻng kuzatishlarni boshqarib, Ulugʻbek bilan birga «Ziji Sultoniy»ni yakunladi. Keyinchalik u «Zij»ga sharh ham yozgan.
Samarqanddan Istanbulga
1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, olim Samarqandni tark etdi: Hirot va boshqa shaharlarda boʻlib, Tabrizda Oqqoyunlu hukmdori Uzun Hasan xizmatiga kirdi. Uzun Hasan uni Usmonli sulton Mehmed II huzuriga elchi qilib yuborgan; sulton olimni saroyida olib qoldi. 1470-yillar boshidan Ali Qushchi Istanbulda Ayasofya madrasasida dars berdi va Usmonli madrasalaridagi riyoziyot va astronomiya taʼlimiga katta taʼsir koʻrsatdi.
Uning forscha «Risola dar ilmi hayʼat» va arabcha «al-Fathiyya» (astronomiya), «al-Muhammadiyya» (arifmetika) asarlari asrlar davomida darslik boʻlgan. Tusiyning «Tajrid» asariga yozgan sharhida u astronomiyani Aristotel tabiat falsafasidan mustaqil fan sifatida koʻrishni taklif qilgan va Yerning aylanishi gʻoyasini falsafiy dalillar bilan rad etib boʻlmasligini taʼkidlagan — bu oʻrta asrlar ilmida dadil qadam edi.
Ali Qushchi 1474-yil dekabrida Istanbulda vafot etdi va Ayyub (Eyüp) masjidi qabristoniga dafn qilindi.
