Ruhobod maqbarasi

Shayx Burhoniddin Sagʻarjiy qabri ustiga Amir Temur qurdirgan maqbara (XIV asrning 70–80-yillari): peshtoqsiz, bezaksiz, ammo Samarqandning eng qadimiy va eng sirli ziyoratgohlaridan biri.

Pekindan qaytgan shayx

Maqbara Samarqand yaqinidagi Sagʻarj qishlogʻidan chiqqan shayx Burhoniddin Sagʻarjiy qabri ustiga qurilgan. Arab sayyohi Ibn Battuta XIV asrning 40-yillarida Hindistonda u bilan uchrashgan va uni Xitoydagi musulmonlar boshligʻi sifatida tilga olgan; Burhoniddin Yuan sulolasi saroyida katta obroʻga ega boʻlgan. Shayx vafotidan soʻng oʻgʻli Abu Said vasiyatga binoan uning jasadini Samarqandga olib kelib dafn etgan. Rivoyatlarga koʻra, uning rafiqasi «xitoy malikasi» ham shu yerda yotibdi.

Amir Temur avliyoni chuqur hurmat qilgan va uning qabri ustiga maqbara qurdirgan; koʻpchilik manbalar buni 1380-yil atrofiga, ayrimlari 1370-yillarga nisbat beradi. Aytishlaricha, Temur maqbara yonidan oʻtganda doim otdan tushib, piyoda yurgan. Keyinroq u Ruhobodni nabirasi Muhammad Sultonning madrasa va xonaqohi bilan maxsus koʻcha orqali bogʻlagan — bugungi Goʻri Amir ana shu majmua oʻrnida turibdi.

Meʼmorchiligi

Ruhobod oʻz davri uchun noodatiy: unda Temuriylar binolariga xos bosh peshtoq yoʻq, shu bois barcha tarzlari teng ahamiyatli. Kub shaklidagi asos ustida yorugʻlik tushadigan derazali sakkiz qirrali oʻtish qismi va sferokonussimon gumbaz joylashgan. Maqbaraga shimol, gʻarb va janubdan uchta eshik olib kiradi. Bezak juda kamtarona: tashqarida pishiq gʻisht ustunlik qiladi, faqat ravoqlar hoshiyasida sirli oʻymakor terrakota uchraydi, ichkarida esa devor tagidagi sopol panel va oqlangan devorlar.

Afsonalar va bugungi kun

«Ruhobod» — «ruh maskani» degani. Rivoyatga koʻra, shayxda Paygʻambar soqolidan yettita tola saqlangan mis quti boʻlgan va u qurilish paytida gumbazga joylab qoʻyilgan. Kirish eshigining oʻymakor bezaklari orasida baliq tasvirlarini ham koʻrish mumkin — bu eshik XIX asrda Buxoro amiri nomidan oʻrnatilgan.

XIX asrda maqbara yonida madrasa, guzar masjidi va minora qurilgan; madrasaning darvozaxonasi va bir necha hujrasi saqlanib qolgan, ularda hozir hunarmandlar ishlaydi. Sovet davrida qarovsiz qolgan majmua 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi arafasida obodonlashtirildi va yana gavjum ziyoratgohga aylandi. UNESCO Samarqand merosining asosiy tarkibiy qismlari qatorida «Goʻri Amir va Ruhobod ansambllari»ni alohida tilga oladi.