Registon

Samarqandning yuragi: XV–XVII asrlarda qad rostlagan Ulugʻbek, Sherdor va Tillakori madrasalari bilan oʻralgan maydon — Markaziy Osiyo shaharsozligining eng mashhur namunasi.

Qumloq maydondan shahar yuragiga

«Registon» forscha «qumloq joy» degan maʼnoni anglatadi: Oʻrta Osiyo shaharlarida bosh maydonlar shu nom bilan atalgan. Amir Temur zamonida Samarqand Registoni shaharning savdo markazi edi — atrofida rastalar, karvonsaroylar va gumbazli tim-bozorlar joylashgan, ulardan eng kattasi doʻppi-telpak sotiladigan Telpakfurushon timi boʻlgan. Bu yerda jarchilar hukmdor farmonlarini eʼlon qilgan, bayram va sayillar oʻtkazilgan. Registon degan maydonlar Buxoro, Qarshi, Xiva kabi shaharlarda ham boʻlgan, biroq ular orasida eng mukammal va toʻliq saqlangani aynan Samarqand Registonidir.

Maydonning hozirgi qiyofasi ikki bosqichda shakllangan. 1417–1420-yillarda Mirzo Ulugʻbek maydonning gʻarbiy tomonida oʻz madrasasini qurdirdi; keyingi yillarda uning roʻparasida xonaqoh (1424), shimolda Mirzoyi karvonsaroyi, janubda Alika Koʻkaldosh jome masjidi bunyod etildi. Ikki asr oʻtib bu binolar eskirdi. XVII asrda Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir xonaqoh oʻrnida Sherdor (1619–1636), karvonsaroy oʻrnida esa Tillakori (1646–1660) madrasasini qurdirdi. Shu tariqa uch madrasa bir-biriga yuzlanib turgan, bugun butun dunyoga tanish ansambl yuzaga keldi.

Ansamblning sirri

Registonning kuchi — mutanosiblikda. Ulugʻbek va Sherdor madrasalari maydon ustidan bir-biriga koʻzgudagi aksdek qarab turadi; meʼmorlikda bunday juft joylashuv «qoʻsh» deb ataladi. Shimoldagi Tillakori esa ularni tutashtiruvchi markaziy boʻgʻin vazifasini oʻtaydi: maydon uch tomondan yopilib, janubga ochiq ulkan sahnaga aylanadi. Uch peshtoq, toʻrt baland minora, qovurgʻali feruza gumbazlar va koshin naqshlari ikki yarim asr oraligʻida yaratilgan boʻlsa-da, yagona kompozitsiyaga birlashadi.

Diqqat bilan qarasangiz, davrlar farqi ham koʻzga tashlanadi. XV asrga oid Ulugʻbek madrasasida qatʼiy geometriya, yulduzsimon girihlar va kufiy yozuvlar ustun. XVII asr madrasalarida esa oʻsimliksimon naqshlar koʻpayadi, zarhal ishlatiladi va hatto jonzotlar tasviri paydo boʻladi — Sherdor peshtogʻidagi quyosh yuzli sherlar bunga yorqin misol.

Zilzilalar va qayta tiklash

Poytaxt Buxoroga koʻchgach, Samarqand asta-sekin tanazzulga yuz tutdi, madrasalar ham qarovsiz qoldi. XIX asrdagi zilzilalar, ayniqsa 1817–1818 va 1897-yillardagi silkinishlar peshtoqlar va minoralarni jiddiy shikastladi; XX asr boshidagi suratlarda qiyshaygan minoralar va toʻkilgan koshinlarni koʻrish mumkin. Taʼmirlash 1920-yillarda boshlanib, deyarli butun asr davom etdi. 1932-yilda V. G. Shuxov va M. F. Mauer loyihasi boʻyicha Ulugʻbek madrasasining ogʻib qolgan shimoli-sharqiy minorasi toʻgʻrilandi — bu muhandislik amaliyoti oʻz davrida xalqaro qiziqish uygʻotgan. 1950–1960-yillarda Ulugʻbek madrasasi atrofida yer sathi qariyb ikki metrga pasaytirilib, binoning asl nisbatlari qaytarildi.

Bugun koʻrinib turgan qiyofaning katta qismi ana shu taʼmirlar mahsulidir. UNESCO Samarqand boʻyicha umumiy bahosida ayrim nooʻrin taʼmirlash aralashuvlari obidalarning haqqoniyligiga taʼsir qilganini ham qayd etadi. Shunga qaramay, Registon 2001-yildan «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan obidalarning bosh durdonasi hisoblanadi.

Bugungi Registon

Maydon hamon shaharning bosh sahnasi. 1997-yildan beri har ikki yilda bu yerda «Sharq taronalari» xalqaro musiqa festivali oʻtkaziladi, mashhur ijrochilar konsert beradi. Kechqurunlari madrasa peshtoqlari yoritiladi, har kuni 21:00 da musiqiy shou namoyish etiladi. Madrasa hovlilaridagi hujralarda hunarmandlar doʻkonlari, Tillakorida esa koʻrgazma joylashgan. Ansambl ortida XVIII asrga oid Chorsu savdo gumbazi, Tillakori yonida esa Shayboniylar sulolasi vakillari qabrlari bor.

Bilasizmi?

1932-yilda Ulugʻbek rasadxonasini topgan arxeolog V. L. Vyatkin Registon maydoniga dafn etilgan edi; 1934-yilda uning qabri oʻzi kashf etgan rasadxona hududiga koʻchirildi. 1989-yilda esa SSSRda Registon tasviri tushirilgan 5 rubllik esdalik tangasi zarb etilgan.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.