Afrosiyob muzeyi

Qadimiy Samarqand xarobalari yonidagi muzey: VII asrga oid mashhur «Elchilar zali» devoriy suratlari va shaharning ikki ming yillik tarixini soʻzlovchi 20 mingdan ortiq ashyo.

Qadimiy shahar ustidagi muzey

Samarqand shahri tarixi muzeyi «Afrosiyob» bejiz qadimiy shaharcha etagida qurilmagan: Samarqand aynan shu tepalikda miloddan avvalgi VIII–VII asrlardan to 1220-yildagi moʻgʻullar bosqinigacha yashagan. Muzey 1970-yilda, Samarqandning 2500 yilligi keng nishonlangan kunlarda ochilgan, binosini arman meʼmori Bagdasar Arzumanyan loyihalagan. Bugun u «Samarqand» davlat muzey-qoʻriqxonasi tarkibida.

Kolleksiyada 20 mingdan ortiq ashyo bor: sopol idishlar, tangalar, qurol-yarogʻ, terrakota haykalchalar, ossuariylar, sirli sopol va shisha buyumlar. Ular shahar hayotini soʻgʻdlar davridan qoraxoniylar zamonigacha hikoya qiladi. 2024-yil martida yangilangan ekspozitsiya qayta ochildi: asl eksponatlar yonida 3D-rekonstruksiyalar, dioramalar va interaktiv izohlar paydo boʻldi, kinozalda esa qadimiy Samarqandning uch oʻlchamli qiyofasi namoyish etiladi.

Ekspozitsiya davrlar boʻyicha beshta zalga boʻlingan. Yangilanish rejasiga koʻra birinchi qavat shaharning ilk davrlari va soʻgʻd madaniyatiga, ikkinchi qavat esa islom davridan moʻgʻullar istilosigacha boʻlgan tarixga bagʻishlanadi. Shu bois sayrni xronologik tartibda boshlash qulay: avval ilk davr topilmalari, soʻng Elchilar zali, oxirida oʻrta asrlarning sirli sopol idishlari.

Elchilar zali

Muzeyning yuragi — VII asr oʻrtalariga oid devoriy suratlar. Ular 1965-yilda Afrosiyob orqali yoʻl solinayotganda tasodifan topilgan. Suratlarning yuqori qismini buldozerlar yoʻq qilib yuborgan, biroq 11×11 metrli kvadrat zalning toʻrt devorida tasvirlar 2,5–2,7 metr balandlikkacha saqlanib qolgan. Arxeologlar V. Shishkin va L. Albaum bu xonani «Elchilar zali» deb atashgan va nom ilmiy adabiyotda mustahkam oʻrnashgan. Suratlar devordan koʻchirib olinib, muzeyga joylashtirilgan.

Gʻarbiy devorda turli yurtlardan kelgan elchilar sovgʻalar bilan Samarqand hukmdori huzuriga yoʻl olgan: xitoyliklar ipak oʻramlarini, eronliklar marjonlarni koʻtarib kelmoqda, bosh kiyimiga pat qadagan ikki kishi esa koʻpchilik olimlar fikricha Koreyadan kelgan elchilardir. Ularni turkiy jangchilar kuzatib boradi. Shu devordagi soʻgʻdcha yozuvda podsho Varxuman nomi tilga olinadi va Chagʻoniyondan kelgan elchining Samarqand hukmdoriga aytgan soʻzlari keltiriladi. Xitoy solnomalariga koʻra, 650–655-yillar oraligʻida Tan imperatori Gaozun Varxumanni Soʻgʻd hukmdori sifatida tan olgan — suratlar sanasi ham shu voqealarga bogʻlanadi.

Janubiy devorda Navroʻz kunlari ajdodlar xotirasiga bagʻishlangan tantanali yurish aks etgan: gʻozlar, chavandozsiz ot va yuziga zardushtiy kohinlarning padom niqobini tutgan kishilar shu sahnada. Shimoliy devor butunlay xitoycha ruhda — ov manzarasi hamda qayiqda suzib borayotgan saroy ayollari va sozandalar. Sharqiy devor eng koʻp zarar koʻrgan; ayrim olimlar undagi parchalarda Hindistonga oid sahnalarni koʻradi.

Nega bu suratlar muhim

Elchilar zali — islomgacha boʻlgan Soʻgʻd tasviriy sanʼatining eng yaxshi saqlangan namunalaridan biri va Buyuk ipak yoʻlining jonli hujjati. Kiyimlar, qurollar, soch turmaklari va sovgʻalar orqali tarixchilar VII asrda Samarqandning Xitoy, Eron, Turk xoqonligi va hatto Koreya yarim oroli bilan aloqalarini tiklaydi. Suratlarni asrash ishlari davom etmoqda: 2014-yilda Fransiya restavratsiyani moliyalashtirishini eʼlon qilgan, qoraxoniylar saroyidan topilgan devoriy suratlar esa taʼmirdan soʻng muzeyning ikkinchi qavatida koʻrsatilishi rejalashtirilgan.

Afrosiyob, shuningdek, IX–X asrlar sirli sopoli bilan mashhur: oq sir ustiga kufiy xatda pand-nasihatlar bitilgan bunday idishlar bugun dunyoning yirik muzeylarida saqlanadi. Ularni koʻrgach, Samarqand nafaqat savdo, balki hunarmandchilik markazi ham boʻlganini yaxshiroq anglaysiz.

Bilasizmi?

2026-yil sentabridan tungi turizm dasturi doirasida «Afrosiyob» muzeyi mehmonlarni kechki 23:00 gacha qabul qilmoqda. Endi Elchilar zalini kechqurun, kunduzgi ekskursiya guruhlarisiz, xotirjam tomosha qilish mumkin.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.