Afrosiyob shaharchasi

Siyob bozoridan shimolda yastangan 219 gektarlik tepaliklar — Iskandar Zulqarnayn koʻrgan Marakanda va Somoniylar poytaxti. Shahar 1220-yilda moʻgʻullar bosqinidan keyin tashlab ketilgan.

Samarqandning birinchi shahri

Siyob bozori va Bibixonim masjididan shimolda yastangan sargʻish-kulrang tepaliklar — Afrosiyob, yaʼni moʻgʻullar bosqinigacha boʻlgan qadimgi Samarqand xarobalari. Maydoni taxminan 219 gektar boʻlgan shahar tabiiy balandlikda joylashgan: shimoldan Siyob arigʻi, boshqa tomonlardan chuqur jarlar uni himoya qilgan. Madaniy qatlamlar qalinligi 8–12 metrgacha yetadi — har bir qatlam ostida yana bir asr yotadi.

Shahar miloddan avvalgi I ming yillik oʻrtalariga kelib soʻgʻd madaniyatining markaziga aylangan. Samarqandning 2750 yoshi aynan Afrosiyob qazishmalari asosida belgilangan va 2007-yilda nishonlangan. 2025-yilda oʻzbek-fransuz ekspeditsiyasi aʼzolari Koʻktepa va Afrosiyob materiallarini qayta tahlil qilib, shahar shakllanishini 3000 yil avvalgi davrga olib borish mumkinligini maʼlum qildi — bu xulosa hali ilmiy muhokamada. «Afrosiyob» nomi esa manbalarda faqat XVII asrdan uchraydi va «Shohnoma» qahramoni, afsonaviy Turon shohi Afrosiyob bilan bogʻlanadi; undan oldin xarobalarni «Qalʼai koʻhna» — «Eski qalʼa» deb atashgan.

Marakandadan Somoniylar poytaxtigacha

Miloddan avvalgi 329-yilda Iskandar Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) qoʻshinlari yunonlar Marakanda deb atagan bu shaharni egallagan. Ilk oʻrta asrlarda Samarqand ixshidlar boshqargan soʻgʻd hukmdorligining poytaxti, Buyuk ipak yoʻlidagi eng boy savdo shaharlaridan biri edi. 712-yilda shaharni Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi arab qoʻshinlari egalladi.

IX–X asrlarda, Somoniylar davrida Afrosiyobning gʻarbiy qismida saroy qurildi, shaharda suv quvurlari, hammomlar va karvonsaroylar paydo boʻldi. XI–XII asrlarda bu yerda Gʻarbiy Qoraxoniylar hukmdorlarining qarorgohi joylashgan. 1220-yilda Chingizxon qoʻshinlari Samarqandni vayron qilgach, Afrosiyobda hayot soʻndi: shahar janubdagi tekislikka koʻchdi va Amir Temur poytaxti aynan oʻsha yerda qad rostladi.

Elchilar devoriy surati

Afrosiyobning eng mashhur topilmasi 1965-yilda tepalik oʻrtasidan yoʻl oʻtkazilayotganda tasodifan ochilgan. Boy qarorgoh zalining toʻrt devoridagi rangli suratlar VII asr oʻrtalariga, Samarqand hukmdori Varxuman davriga oid. Gʻarbiy devorda turli mamlakatlardan kelgan elchilar va ularni kuzatib borayotgan turk navkarlari, janubiy devorda tantanali yurish, shimoliy devorda qayiqdagi Xitoy malikasi va ovdagi imperator tasvirlangan. Soʻgʻd tilidagi yozuvda Varxuman nomi tilga olinadi. Afsuski, suratlarning yuqori qatori yoʻl qurilishi paytida buldozerlar tomonidan deyarli butunlay yoʻq qilingan. Saqlanib qolgan qismlar bugun shaharcha yonidagi Afrosiyob muzeyida.

Qazishmalar tarixi

Afrosiyobda ilk qazishmalar 1870–1880-yillarda boshlangan; N. I. Veselovskiy, V. L. Vyatkin, M. Ye. Masson kabi olimlar bu yerda ishlagan. 1966-yilda hukumat qarori bilan Afrosiyob arxeologik qoʻriqxona deb eʼlon qilindi. Topilmalar orasida Sosoniylar, Somoniylar, Qoraxoniylar tangalari, IX–X asrlarga oid hammomlar, oʻymakor ganch bilan bezatilgan uylar, qoraxoniylar saroyidagi devoriy suratlar bor. Qazishmalar bugun ham davom etmoqda: 2025-yil martida miloddan avvalgi VII–IV asrlarga oid mudofaa devorlari oʻrganildi.

Bugun

Afrosiyob — oʻt bilan qoplangan ochiq qirlar: yoʻlkalar boʻylab sayr qilib, qadimgi shahar tuzilishini tasavvur qilish mumkin. Uning janubiy chekkasida Hazrati Xizr masjidi va Shohizinda, shimoli-sharqida Xoʻja Doniyor maqbarasi joylashgan. X asr geografi al-Istaxriy shahar darvozalaridan biri — Kesh darvozasi temirdan yasalganini yozgan; u hozirgi Hazrati Xizr masjidi oʻrnida turgan, deb hisoblanadi. Afrosiyob 2001-yilda «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan UNESCO Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.