1408
Saroy Mulk xonim (Bibixonim)
Amir Temurning bosh malikasi
Chingiziy xon qizi, Amir Temurning katta xotini va maslahatchisi, temuriy shahzodalarning murabbiyasi. Samarqandda uning nomi Bibixonim masjidi va maqbarasi bilan bogʻliq.
© Adam Harangozó, CC BY-SA 4.0
Xon qizi va «katta xonim»
Saroy Mulk xonim (zamonaviy tadqiqotchilar ismini Saroy Malik xonim deb ham oʻqiydi) taxminan 1341-yilda tugʻilgan. U Chigʻatoy ulusi xoni Qozonxonning qizi, demak, Chingizxonning bevosita avlodi edi. Avval Movarounnahr amiri Qazagʻonning nabirasi amir Husaynga turmushga chiqqan; 1370-yilda Husayn halok boʻlgach, Temur uni nikohiga oldi va shu tufayli «Koʻragon» — «xon kuyovi» unvonini qoʻlga kiritdi.
Saroy Mulk xonim saroyda eng yuqori mavqedagi malika — «Katta xonim», xalq tilida «Bibixonim» boʻlgan. Oʻz farzandi boʻlmagan, ammo Temurning nabiralari, jumladan, Muhammad Sulton, Xalil Sulton va yosh Ulugʻbek uning tarbiyasida oʻsgan. Temur yurishda boʻlganida u poytaxtda katta nufuzga ega boʻlgan. 1404-yilda Samarqandda boʻlgan Klavixo uni Konigil yaylovidagi bazmda koʻrib, qizil ipak libosi, marvarid, yoqut va patlar bilan bezatilgan baland bosh kiyimi, yuziga sepilgan oq upani batafsil tasvirlagan.
Madrasa, maqbara va afsona
Manbalarga koʻra, 1390-yillar oxirida Saroy Mulk xonim Temur jome masjidining roʻparasida oʻz mablagʻi hisobiga madrasa qurdirgan. Madrasadan faqat poydevor qoldiqlari va gumbazli maqbara saqlangan; maqbara sagʻanasida malikaning onasi, uning oʻzi va boshqa temuriy ayollar dafn etilgan deb hisoblanadi. Masjidning «Bibixonim» nomi ham aynan malika bilan bogʻliq; xalq orasida masjid quruvchisi meʼmor malikani sevib qolgani haqida afsona yuradi — bu tarixiy dalillarga ega boʻlmagan rivoyat.
Saroy Mulk xonim Temurdan keyin bir necha yil yashab, 1408-yilda vafot etgan (baʼzi manbalarda — 1406). 1941-yilda maqbara sagʻanasi tekshirilgan, malika jasadining qoldiqlari muzeyga olib ketilib, 1950-yilda yana oʻz joyiga dafn qilingan.
