Shohi Zinda

Afrosiyob yonbagʻridagi maqbaralar ansambli (XI–XIX asrlar): tor koʻcha boʻylab tizilgan, asosan Temuriylar davriga oid maqbaralar va tengsiz koshin bezaklari — Samarqandning eng muqaddas ziyoratgohi.

«Tirik shoh» afsonasi

«Shohi Zinda» — «tirik shoh» degani. Nom Paygʻambar Muhammadning amakivachchasi Qusam ibn Abbos bilan bogʻliq: u VII asrda arab qoʻshinlari bilan Movarounnahrga kelib, islomni targʻib qilgan. Rivoyatga koʻra, namoz oʻqiyotgan paytda unga hujum qilishgan, boshi tanidan judo qilingan Qusam esa boshini qoʻliga olib, chuqur quduqqa tushib ketgan va oʻsha yerda hamon tirik yashaydi. XVI asrgacha bu joy «Mozori Shoh» deb atalgan, «Shohi Zinda» nomi keyinroq oʻrnashgan.

Qabr atrofida ziyoratgoh Qoraxoniylar davrida, XI asrda shakllangan: manbalarda 1066-yilda shu yerda Tamgʻach Bugʻroxon madrasasi qurilgani qayd etiladi. Moʻgʻul istilosi davrida koʻp binolar vayron boʻldi, ammo qabr muqaddasligicha qoldi — 1330-yillarda Samarqandga kelgan Ibn Battuta Qusam ibn Abbos mozorini ziyorat qilganini yozadi. Asosiy qurilishlar XIV–XV asrlarga, Amir Temur va Ulugʻbek davriga toʻgʻri keladi: Temuriylar oilasi aʼzolari, sarkardalar va ruhoniylar shu yerga dafn etilgan.

Uch guruh, bitta koʻcha

Ansambl qadimiy shahar devoridan Afrosiyob tepaligi tomon koʻtariladigan tor koʻcha boʻylab choʻzilgan va uch guruhga boʻlinadi. Ular chortoq deb ataladigan gumbazli oʻtish joylari orqali tutashadi. Koʻchaga Ulugʻbekning oʻgʻli Abdulaziz nomidan 1434–1435-yillarda qurilgan bosh darvozaxona orqali kiriladi; uning yonida XIX asrga oid Davlat Qushbegi madrasasi va 1910-yilda samarqandlik ustalar qurgan yozgi masjid joylashgan. Soʻng qirq pogʻonaga yaqin tik zinapoya boshlanadi. Rivoyatga koʻra, chiqishda va tushishda zinalarni sanab, ikkala safar bir xil son chiqsa, gunohlar kechiriladi.

Zinapoya yonida ikki gumbazli nafis maqbara turibdi. U anʼanaga koʻra Ulugʻbekning ustozi Qozizoda Rumiyga nisbat beriladi, biroq 1979-yilda qabr ochilganda u yerdan 30–35 yoshlardagi ayolning qoldiqlari topilgan, shu bois kim dafn etilgani hamon bahsli. Oʻrta guruhda Temur davri maqbaralari bir-biriga yuzlanib turadi: Temurning opasi Turkan ogʻo qizi Shodi Mulk ogʻo uchun qurdirgan maqbara (1371–1372), Temurning singlisi Shirinbeka ogʻo maqbarasi (1385–1386), Amirzoda (1386) va Tugʻlu Tekin (1376) maqbaralari, gʻaroyib sakkiz qirrali maqbara (XV asr boshi), Amir Burunduq maqbarasi.

Qusam ibn Abbos va yuqori hovli

Ansamblning eng muqaddas qismi — Qusam ibn Abbos majmuasi. Uning maqbarasi 1334-yilga oid, bezaklari esa XV asrda boyitilgan. Majmuaga 1404–1405-yillar sanasi bitilgan, asli fil suyagi bilan bezatilgan oʻymakor eshik orqali kiriladi. Ichkarida ziyoratxona, masjid va toʻrt qavatli, koshinli sagʻana bor. Koʻchaning eng yuqorisida esa yopiq hovlicha shakllangan: uni Temurgacha boʻlgan davrga oid Xoʻja Ahmad maqbarasi (1340-yillar), 1360–1361-yillarda qurilgan nomsiz maqbara va Temurning xotini Tuman ogʻo majmuasi (1405) oʻrab turadi. Bu uch bino xuddi goʻzallikda bellashayotgandek bir-biriga qarab turadi.

Koshin ensiklopediyasi

Mutaxassislar Shohi Zindani musulmon Sharqi meʼmorligi va bezak sanʼatining ensiklopediyasi deb atashadi. Bu yerda bir necha asr davomida qoʻllangan deyarli barcha usullarni yonma-yon koʻrish mumkin: oʻyma sirli terrakota, kesma koshin mozaikasi, mayolika, zarhal naqshlar. Ayniqsa XIV asr maqbaralaridagi boʻrtma sirli terrakota juda nozik ishlangan. Koʻk, feruza, oq va sariq koshinlardagi oʻsimliksimon naqshlar, kufiy va suls yozuvlari tor koʻchani rang-barang galereyaga aylantiradi.

2004–2005-yillarda hukumat qaroriga binoan ansamblda keng koʻlamli taʼmir va obodonlashtirish ishlari olib borildi: koʻchaning bir tomonidagi devor olib tashlanib, ilk oʻrta asrlarga oid masjid, madrasa va qadimgi maqbaralar qoldiqlari ochildi. Shohi Zinda bugun ham faol ziyoratgoh, shuning uchun bu yerda sayyohlar bilan birga duo oʻqiyotgan ziyoratchilarni ham uchratasiz.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.