1875 – 1919
Mahmudxoʻja Behbudiy
Jadidlar yetakchisi, dramaturg, noshir
Turkiston jadidchilik harakatining yetakchisi, birinchi oʻzbek dramasi «Padarkush» muallifi. Samarqandda yangi usul maktablari, kutubxona, gazeta va jurnalga asos solgan.
© Unknown authorUnknown author, Public domain
Qozidan maʼrifatparvarga
Mahmudxoʻja Behbudiy 1875-yil yanvarida (baʼzi manbalarda — 1874) Samarqandda imom-xatib Behbudxoʻja oilasida tugʻilgan; 1868-yildan keyin oila shahar yaqinidagi Baxshitepa qishlogʻiga koʻchgan. Madrasada tahsil olib, qozi, keyinroq muftiy boʻldi. 1899–1900-yillarda haj safari chogʻida Istanbul, Qohira va boshqa shaharlarni koʻrib, musulmon dunyosidagi islohot harakatlari bilan tanishdi. Qrim tatar maʼrifatparvari Ismoil Gaspirali gʻoyalari unga katta taʼsir koʻrsatgan.
Behbudiy Samarqand atrofida yangi usul (usuli jadid) maktablarini ochishda bosh-qosh boʻldi, ular uchun darsliklar, jumladan, geografiya kitoblarini yozdi. 1908-yilda shaharda kutubxona-qiroatxona tashkil etdi; unga doʻstlari Hoji Muin, Vasliy Samarqandiy va Abduqodir Shakuriy yordam bergan.
«Padarkush», «Samarqand» va «Oyina»
1911-yilda Behbudiy «Padarkush yoxud oʻqimagan bolaning holi» pyesasini yozdi. Oʻqimagan, nodon yigit oʻz otasini oʻldirishi haqidagi bu ibratli asar 1913-yilda Samarqandda kitob boʻlib chiqdi va 1914-yil 15-yanvarda shu yerda ilk bor sahnaga qoʻyildi; bir oydan soʻng Toshkentda Abdulla Avloniy truppasi uni sahnalashtirdi. «Padarkush» oʻzbek milliy teatrining boshlanishi hisoblanadi.
1913-yilda Behbudiy «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini tashkil etdi; «Oyina»ning deyarli barcha ishlarini yigirma oy davomida oʻzi olib bordi. Maqolalarida taʼlim, ona tili, xotin-qizlar huquqi, milliy oʻzlik masalalarini koʻtardi.
Fojiali oʻlim va xotira
1917-yildan keyin Behbudiy siyosiy hayotda faol qatnashdi, Turkiston muxtoriyati tarafdori boʻldi. 1919-yil boshida safar chogʻida Buxoro amirligi hududida qoʻlga olinib, Qarshida qatl etildi; xabar Samarqandga ancha kech yetib kelgan. Fitrat, Ayniy va Choʻlpon unga marsiyalar bagʻishlagan. Sovet yillarida uning nomi uzoq vaqt taqiqlangan edi. Bugun Samarqandda Behbudiyga yodgorlik oʻrnatilgan, 2021-yilda uning uy-muzeyi ochilgan.
