Sadriddin Ayniy

Buxoro madrasalaridan Samarqandga

Sadriddin Saidmurodzoda 1878-yil 15-aprelda Buxoro amirligining Gʻijduvon atrofidagi Soktare qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. 1889-yilda vabo epidemiyasida ota-onasidan ayrilib, 12 yoshida Buxoroga keldi va Mir Arab, Koʻkaldosh va boshqa madrasalarda tahsil oldi; madrasada farrosh va oshpazlik qilib kun koʻrgan. 1896-yildan «Ayniy» taxallusi bilan sheʼr yoza boshladi.

Ayniy jadidlar safida Buxoroda yangi usul maktablari ochgan, ular uchun «Yoshlar tarbiyasi» (1909) darsligini tuzgan. 1917-yil aprelida amir buyrugʻi bilan 75 darra urilib, zindonga tashlandi; Kogondan kelgan rus askarlari uni ozod qilishdi. Davolanib chiqqach, Ayniy Samarqandga koʻchib keldi; amir odamlari keyinroq uning ukasini oʻldirgan.

Samarqanddagi uy

Samarqandda Ayniy Registon va Goʻri Amir yaqinidagi uyda 1917-yildan 1950-yillar boshigacha yashadi. U maorif tizimida va yangi matbuotda ishladi, tojik va oʻzbek tillarida sheʼr, maqola va feletonlar yozdi. Shu uyda «Buxoro jallodlari» (1922), «Odina» (1924), tojik tilidagi birinchi yirik roman «Doxunda», «Qullar» (1934), hajviy «Sudxoʻrning oʻlimi» (1939) va toʻrt qismli «Esdaliklar» (1949–1954) yaratilgan. Uyga Gʻafur Gʻulom, Hamid Olimjon, Fitrat kabi ijodkorlar kelib turgan.

Ayniy adabiyotshunos olim sifatida ham mashhur: Firdavsiy, Rudakiy, Ibn Sino, Navoiy haqida tadqiqotlar yozgan, «Tojik adabiyoti namunalari» (1926) majmuasini tuzgan. Aynan u yozma manbalar va mahalliy rivoyatlarga tayanib, Rudakiyning qabrini Panjrud qishlogʻida aniqlagan.

Xotira

1951-yilda Ayniy Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti etib saylandi. U 1954-yil 15-iyulda Dushanbeda vafot etdi va shu yerda dafn qilindi. Samarqanddagi uyida 1960-yillarda yodgorlik uy-muzeyi ochildi: yashash xonalari, ikki ish xonasi, yozuv stoli, qoʻlyozmalari va oʻzi ekkan daraxtlar saqlanib qolgan.