«Konigil Meros» qogʻoz ustaxonasi

Konigil qishlogʻidagi ustaxona: mashhur Samarqand qogʻozi bu yerda yana tut poʻstlogʻidan, butunlay qoʻlda tayyorlanadi. Jarayonni koʻrish, varaq quyib koʻrish va daryo boʻyida dam olish mumkin.

Samarqand qogʻozi: afsona va tarix

Oʻrta asrlarda «Samarqand qogʻozi» butun islom olamida mashhur edi. Uni tut daraxti poʻstlogʻidan tayyorlashgan; sirti silliq va yaltiroq boʻlgani uchun ipakka qiyoslashgan. XI asr muallifi Abu Mansur Saʼolibiy Samarqandning eng mashhur mahsulotlari qatorida qogʻozni ham tilga olib, u papirus va pergamentni muomaladan siqib chiqarganini yozgan.

Rivoyatga koʻra, qogʻoz yasash sirini Samarqandga 751-yildagi Talas jangida asir olingan xitoylik hunarmandlar olib kelgan. Biroq tarixchilar bu hikoyaga ehtiyotkorlik bilan qaraydi: soʻgʻd savdogarlari qogʻozni bundan bir necha asr oldin ham bilgan — IV asr boshlariga oid «Qadimiy soʻgʻd maktublari» aynan qogʻozga yozilgan. Qanday boʻlmasin, VIII–X asrlarda Samarqand qogʻoz ishlab chiqarishning yirik markaziga aylangan. Keyinchalik fabrika qogʻozi kirib kelgach, anʼanaviy hunar asta-sekin unutilib ketgan.

Hunarning qayta tugʻilishi

Unutilgan texnologiyani tiklashga hunarmand oiladan chiqqan aka-uka Zarif va Islom Muxtorovlar bel bogʻlagan. Ular 1990-yillarning oʻrtalarida qadimiy qoʻlyozmalar va kutubxona manbalarini oʻrgangan, yillar davomida tajribalar oʻtkazgan. YUNESKOning hunarmandchilik va turizmni qoʻllab-quvvatlash tashabbuslaridan ilhomlangan Muxtorovlar 1996-yilda «Konigil Meros» ustaxonasiga asos solishgan. Bugun bu yerda qogʻoz qadimiy usulda, butunlay qoʻlda tayyorlanadi; u Oʻzbekistonda va xorijda qadimiy qoʻlyozmalarni restavratsiya qilishda ham ishlatiladi. Muxtorovlarning soʻzlariga koʻra, texnologiyani toʻliq tiklash qariyb oʻn yil davom etgan — har bir bosqich qoʻlyozmalardagi parcha-parcha tavsiflar va son-sanoqsiz sinovlar asosida qayta topilgan.

Qogʻoz qanday tayyorlanadi

Jarayon tut novdalaridan boshlanadi: yosh novdalarning poʻstlogʻi shilinadi, ustki qavati tozalanib, ichki tolali qismi katta qozonda uzoq qaynatiladi. Yumshagan poʻstloq xamirsimon massaga aylanguncha tuyiladi va suv bilan aralashtiriladi. Usta bu boʻtqani nozik elak bilan suzib oladi, hosil boʻlgan yupqa qatlam mato orasida presslanadi va quritiladi. Oxirida har bir varaq marmar stol ustida silliq tosh yoki shox bilan uzoq ishqalanib, yaltiroq tusga kiritiladi.

Natijada biroz sargʻish, kimyoviy oqartirilmagan, siyoh va boʻyoqni yaxshi koʻtaradigan pishiq qogʻoz olinadi. Ustalarning aytishicha, oddiy oq qogʻoz bir necha oʻn yil xizmat qilsa, Samarqand qogʻozi yuzlab yillar saqlanadi.

Xomashyo sifatida bir yil oʻsgan novdalar olinadi. Massaga tabiiy boʻyoqlar qoʻshib, rangli varaqlar ham tayyorlanadi. Varaqlar yozda bir necha soatda, qishda esa ikki kungacha quriydi; ustalar eng nozik bosqich deb qurigan varaqni yirtmasdan ajratib olishni aytishadi.

Samarqand qogʻozi bugun miniatyurachi rassomlar va xattotlar orasida ham qadrlanadi: u har qanday siyoh va boʻyoqni tekis qabul qiladi, shu bois hunarmandlar undan qadimiy miniatyuralarning asliga yaqin nusxalarini ishlashda foydalanadi.

Konigilda nima qilish mumkin

Ustaxona Siyob arigʻi boʻyidagi soya-salqin bogʻda joylashgan. Mehmonlar ishlab chiqarishning har bir bosqichini koʻradi, xohlasa oʻzi ham varaq quyib koʻradi. Hovlida qadimiy koʻzalar bilan bezatilgan charxpalak aylanadi, suv boʻyidagi choyxonada palov va mevalar tortiladi. Doʻkonda Samarqand qogʻozidan yasalgan daftarlar, otkritkalar, miniatyuralar, niqoblar, qoʻgʻirchoqlar va hatto koʻylaklar sotiladi. Majmuada kulolchilik ustaxonasi ham bor, zigʻir moyida palov tayyorlash boʻyicha mahorat darslari oʻtkaziladi.

Bilasizmi?

Konigil 2020-yilda «turistik qishloq» maqomini olgan va bu yerda qariyb 100 ta turizm obyekti yaratish rejalashtirilgan. Qishloqdan ikki kilometrcha narida «Silk Road Samarkand» majmuasi qad koʻtargan — bir kunda ham qadimiy hunarni, ham yangi Samarqandni koʻrish mumkin.