Avliyo Aleksiy sobori

1909–1912-yillarda rus garnizoni uchun qurilgan, sovet davrida gumbazi va qoʻngʻiroqxonasidan ayrilgan, 1996-yilda qayta muqaddaslangan pravoslav sobor — shahar «yevropa qismi»ning koʻrkam binosi.

Garnizon cherkovidan soborgacha

Moskva mitropoliti avliyo Aleksiy nomiga bagʻishlangan bu sobor — Samarqanddagi pravoslav jamoasining asosiy ibodatxonasi. U rus garnizonining harbiy shaharchasi uchun, Turkiston oʻlkasidagi harbiy cherkovlar uchun ishlab chiqilgan namunaviy loyiha asosida qurilgan: loyiha mualliflari — meʼmor Fyodor Verjbitskiy va harbiy muhandis Fyodor Smirnov. Xuddi shu loyiha boʻyicha Termiz, Kushka, Chorjoʻy kabi shaharlarda ham cherkovlar qurilishi moʻljallangan edi. Poydevorga 1909-yilda tosh qoʻyilgan, qurilish 1911-yil kuzida yakunlanib, ibodatxona 1912-yilda muqaddaslangan.

Yopilish va qayta tiklanish

1920-yillarda sobor yopilib, gumbazi va qoʻngʻiroqxonasi buzib tashlangan. Sovet davrida bino harbiy qism ixtiyorida boʻlib, klub, oshxona va ombor sifatida ishlatilgan. Harbiy qism ketgach, bino davlat muzey-qoʻriqxonasiga, 1996-yilda esa dindorlarga qaytarildi. 1996-yil 13-noyabrda Moskva va Butun Rus Patriarxi Aleksiy II soborni qayta muqaddasladi. Taʼmir chogʻida ichki bezaklar yangilanib, gumbaz va qoʻngʻiroqxona qayta tiklandi.

Meʼmorchiligi

Bino soddalashtirilgan rus uslubida, ortiqcha bezaklarsiz qurilgan zal tipidagi ibodatxona: ustunsiz yagona zal (24×16 m) chuqur mehrob qismi bilan tugaydi, uning ustida baland, yorugʻ gumbaz koʻtariladi. Kirish tepasida yuqori qismi sakkiz qirrali baland qoʻngʻiroqxona, ichkarida esa asosiy kirish ustida balkon bor. Sobor Rus pravoslav cherkovining Toshkent va Oʻzbekiston yeparxiyasiga qarashli; homiy avliyo xotirasi kuni — 25-fevral.

Bilasizmi?

Nasroniylik Samarqandga islomdan ancha oldin kirib kelgan: ilk oʻrta asrlarda shahar Sharq (nestorian) cherkovining Oʻrta Osiyodagi markazlaridan biri boʻlgan. Rossiya davrida esa bu yerda bir necha pravoslav ibodatxonasi qurilgan — ulardan 1905-yilgi Pokrov cherkovi asl qiyofasini saqlab qolgan, Avliyo Georgiy va Avliyo Nikolay cherkovlari binolari esa sovet davrida boshqa maqsadlarga moslashtirilgan.