1336 – 1405
Amir Temur
Sarkarda, Temuriylar davlati asoschisi
XIV asr oxirida ulkan saltanat barpo etgan sarkarda va hukmdor. Samarqandni poytaxt qilib, uni zabt etilgan yurtlardan keltirilgan ustalar qoʻli bilan Sharqning eng muhtasham shahriga aylantirgan.
© Adam Jones from Kelowna, BC, Canada, CC BY-SA 2.0
Keshdan Samarqand taxtigacha
Temur ibn Taragʻay barlos urugʻidan boʻlib, Kesh (hozirgi Shahrisabz) yaqinida tugʻilgan. Anʼanaviy sana — 1336-yil 9-aprel (Sharafuddin Ali Yazdiy maʼlumoti); baʼzi zamonaviy tadqiqotchilar uni 1320-yillarga taalluqli deb hisoblaydi. Yoshligidan Chigʻatoy ulusidagi kurashlarga qoʻshilgan, jangda olgan jarohatlari sabab oqsoq boʻlib qolgan — forslar uni «Temuri lang» deb atagan, Yevropada esa «Tamerlan» nomi shundan kelib chiqqan.
1370-yilda ittifoqchisi va raqibi amir Husaynni Balxda yenggach, Temur Movarounnahr hukmdori boʻldi va Samarqandni poytaxt etib tanladi. Chingiziy xon qizi Saroy Mulk xonimga uylanib, «Koʻragon» — «xon kuyovi» unvonini oldi. Keyingi 35 yilda Xorazm, Eron, Oltin Oʻrda, Shimoliy Hindiston, Suriya va Anadoluga yurishlar qildi, 1402-yilda Anqara yonida Usmonli sulton Boyazid I ni asir oldi. Bu yurishlar koʻplab shaharlarning vayron boʻlishi va ommaviy qirgʻinlar bilan kechgan, shuning uchun Temur siymosi tarixda turlicha baholanadi.
Poytaxt qurilishi
Har bir yurishdan soʻng Samarqandga Damashq, Sheroz, Isfahon, Tabriz, Dehli kabi shaharlardan meʼmor, naqqosh, koshinpaz va boshqa hunarmandlar koʻchirib keltirilgan. Shahar qalʼasida Koʻksaroy saroyi qad koʻtardi, 1399–1404-yillarda ulkan jome masjidi — bugungi Bibixonim masjidi qurildi. Shohi Zinda qabristonida Temurning qarindoshlari uchun koshinli maqbaralar bunyod etildi. Shahar atrofida Bogʻi Dilkusho, Bogʻi Chinor, Bogʻi Behisht kabi bogʻlar yaratildi; manbalarga koʻra, Temur atrofdagi qishloqlarga Misr, Damashq, Bagʻdod, Sultoniya, Sheroz nomlarini bergan.
1404-yilda Samarqandga kelgan Kastiliya elchisi Rui Gonsales de Klavixo saroy bayramlari, bogʻlar va qurilishlarni batafsil tasvirlab qoldirgan.
Goʻri Amir va xotira
Temur 1405-yil 18-fevralda Xitoyga yurish chogʻida Oʻtrorda vafot etdi. Jasadi Samarqandga keltirilib, 1403-yilda vafot etgan nabirasi Muhammad Sulton uchun qurila boshlagan maqbaraga — Goʻri Amirga qoʻyildi. Keyinroq Mirzo Ulugʻbek uning qabri ustiga yaxlit toʻq yashil nefrit tosh qoʻydirdi.
1941-yil iyunida antropolog Mixail Gerasimov boshchiligidagi ekspeditsiya sagʻanani ochib, Temurning oʻng oyogʻi va qoʻli shikastlangani haqidagi maʼlumotlarni tasdiqladi va uning yuz qiyofasini tikladi. Qabr ochilgandan bir necha kun oʻtib urush boshlangani «Temur laʼnati» haqidagi afsonani tugʻdirgan — bu rivoyatdan boshqa narsa emas. 1996-yilda Samarqandda Amir Temur haykali oʻrnatildi.
