1869 – 1932
Vasiliy Vyatkin
Arxeolog, sharqshunos
Samarqandda umrining qariyb 40 yilini oʻtkazgan arxeolog va sharqshunos. 1908-yilda Ulugʻbek rasadxonasi qoldiqlarini topgan, Afrosiyobda qazishmalar olib borgan va rasadxona yonida dafn etilgan.
© Bobyrr, CC BY-SA 4.0
Vaqf hujjatlaridan arxeologiyaga
Vasiliy Lavrentyevich Vyatkin 1869-yilda Yettisuvda, kazak oilasida tugʻilgan. Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasini tugatib, bir muddat Oʻshda dars berdi, soʻngra Samarqandga koʻchib keldi va viloyat statistika qoʻmitasida kutubxonachi boʻlib ishladi. Uning faol ishtirokida 1896-yilda Samarqandda oʻlkashunoslik muzeyi ochildi; Vyatkin uzoq yillar unga rahbarlik qildi. 1903-yilda Samarqand yodgorliklarining nozirligiga tayinlandi.
Vyatkin oʻzbek, tojik va fors tillarini, arab yozuvini yaxshi bilgan. Tadqiqotlarini Samarqand vaqf hujjatlarini oʻrganishdan boshlagan, ulardagi maʼlumotlar asosida shaharning qadimiy mahallalari, ariqlari va darvozalari oʻrnini aniqlab, uning tarixiy topografiyasini tiklashga intilgan; «Samarqand viloyatining tarixiy geografiyasiga oid materiallar» (1902) va boshqa ishlarini akademik Vasiliy Bartold Turkiston tarixiga oid adabiyot orasida alohida oʻrin tutadi, deb yuqori baholagan. U «Boburnoma» va Abu Tohirxoʻjaning «Samariya» asaridan tarjimalar qilgan, rus maktablari uchun oʻzbek tili darsligini yozgan.
Rasadxonaning topilishi
Eski hujjatlardagi «rasad» atamalariga tayanib, Vyatkin 1908-yilda Koʻhak (Choʻponota) tepaligi etagida Ulugʻbek rasadxonasining qoldiqlarini topdi va qazib ochdi. Yer ostida saqlanib qolgan ulkan sekstant yoyi qariyb 460 yil oʻtib qayta yorugʻlik koʻrdi. Shuningdek, u Afrosiyob shahar xarobasida koʻp yillik qazishmalar olib borgan; natijalarini 1926-yilda «Afrosiyob — eski Samarqand shahar xarobasi» asarida eʼlon qilgan. Samarqand obidalarini oʻrganish va saqlash haqidagi kitoblari ham mashhur.
Vyatkin 1932-yil 26-iyunda Samarqandda vafot etdi. Dastlab Registonda dafn etilgan, 1934-yilda esa qabri oʻzi topgan rasadxona hududiga koʻchirilgan. Shaxsiy kolleksiyasi vasiyatiga koʻra Samarqand muzeyiga topshirilgan.
