Ulugʻbek rasadxonasi

Mirzo Ulugʻbek 1420-yillarda Koʻhak tepaligida qurdirgan rasadxona qoldiqlari: qoyaga oʻyilgan ulkan meridian yoyi, yonida esa olim-hukmdor va uning «Zij»iga bagʻishlangan muzey.

Hukmdor-astronomning orzusi

Amir Temurning nabirasi Mirzo Ulugʻbek yoshligidan matematika va falakiyotga qiziqqan. 1409-yildan Samarqandni boshqargan shahzoda qariyb oʻn yil oʻtib oʻz orzusini roʻyobga chiqarishga kirishdi: shahar chekkasidagi Koʻhak tepaligida rasadxona qurdirdi. Qurilish 1420-yillarning oʻrtalarida boshlanib, 1428–1429-yillarga kelib yakunlangan. Ulugʻbek oʻz ustozi Qozizoda Rumiyni bu ishdagi asosiy maslahatchisi deb atagan. Asboblarni oʻrnatish va sozlashga koshonlik buyuk matematik Jamshid al-Koshiy rahbarlik qilgan va u rasadxonaning birinchi rahbari boʻlgan; uning vafotidan soʻng bu vazifani Qozizoda Rumiy, keyin esa Ali Qushchi davom ettirgan.

Rasadxona Marogʻadagi Nasiriddin Tusiy rasadxonasi tajribasiga tayangan, ammo koʻlami boʻyicha undan ham oʻzib ketgan. Ilmiy dastur kamida oʻttiz yilga — Saturnning Quyosh atrofida bir marta aylanib chiqish davriga moʻljallangan edi.

Uch qavatli silindr va ulkan yoy

Qayta tiklangan maʼlumotlarga koʻra, rasadxona diametri taxminan 46 metr, balandligi 30 metrga yaqin uch qavatli silindrsimon bino boʻlgan. Bobur «Boburnoma»da uni uch qavatli va sirti koshin bilan bezatilgan deb tasvirlaydi. Binoning markazini shimoldan janubga — meridian boʻylab ulkan asbob kesib oʻtgan: radiusi taxminan 40 metr boʻlgan yoy, turli manbalarda 40,04 dan 40,21 metrgacha deb koʻrsatiladi. Uning yordamida Quyosh, Oy va sayyoralarning meridiandan oʻtish paytidagi balandligi oʻlchangan.

Asbobning pastki qismi qoya ichiga oʻyilgan xandaqda joylashgan, shuning uchun aynan shu qismi bizgacha yetib kelgan. Yoy ikki parallel, marmar bilan qoplangan toʻsiqdan iborat boʻlib, har bir darajaga taxminan 70 santimetr toʻgʻri keladi — bu juda mayda boʻlinmalar bilan aniq oʻlchash imkonini bergan. Toʻsiqlar boʻylab gʻishtin zinapoyalar tushgan. Tomda azimutni oʻlchash uchun boshqa asboblar ham boʻlgan, biroq ular saqlanmagan.

«Zij» — 1018 yulduz

Rasadxonadagi kuzatuvlar natijasi 1437-yilda nihoyasiga yetgan «Ziji jadidi Koʻragoniy» («Ziji Sultoniy») boʻldi. Bu asar nazariy kirish, astronomik jadvallar va 1018 yulduzdan iborat katalogni oʻz ichiga oladi. U Ptolemeydan keyin mustaqil kuzatuvlar asosida tuzilgan ilk yirik yulduzlar katalogi hisoblanadi. Ulugʻbek va uning shogirdlari yil uzunligini bir daqiqadan kam xato bilan aniqlagan, Yer oʻqining ogʻishini esa 23°30′17″ deb hisoblagan. «Zij» Sharqda asrlar davomida qoʻllangan, XVII asrda esa Oksfordda lotin tiliga tarjima qilinib nashr etilgan.

Unutilish va qayta kashfiyot

1449-yilda Ulugʻbek oʻldirilgach, rasadxona tanazzulga yuz tutdi. Uning faoliyati qachon toʻxtagani haqida tarixchilar turlicha fikr bildiradi; olimlar Samarqandni tark etib, Ali Qushchi oxir-oqibat Istanbulga ketgan. Boʻsh qolgan bino uzoq turgan, biroq keyinroq shahar aholisi uni gʻisht uchun buzib olgan va rasadxona oʻrni unutilgan.

1908-yilda arxeolog V. L. Vyatkin XVII asrga oid vaqf hujjatidagi maʼlumot yordamida rasadxona qoldiqlarini topdi va qoyaga oʻyilgan yoyni ochdi. 1932-yilda vafot etgan Vyatkinning qabri 1934-yilda oʻzi kashf etgan rasadxona yoniga koʻchirildi. 1948-yilda V. A. Shishkin boshchiligidagi ekspeditsiya qazishmalarni yakunlab, bino poydevorlarini tozaladi. Bugun yoy ustiga himoya tomi qurilgan, yonida esa Ulugʻbekka bagʻishlangan dumaloq muzey binosi va hukmdorning haykali joylashgan; muzeyda «Zij»ning qoʻlyozma va nashrlari nusxalari, astronomik asboblar va rasadxona maketi namoyish etiladi.

Bilasizmi?

Rasadxona oʻrni shu qadar unutilgan ediki, XIX asr sayyohlari uni Registondagi madrasalar ichidan izlagan: 1863-yilda darvesh qiyofasida Samarqandga kelgan venger sharqshunosi Armin Vamberi ham rasadxona Ulugʻbek madrasasi ichida boʻlgan deb oʻylagan. Bugun esa Oydagi kraterlardan biri Ulugʻbek nomi bilan ataladi.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.