Qozizoda Rumiy

Bursadan Samarqandga

Toʻliq ismi Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud. «Qozizoda» — «qozining oʻgʻli» degani: otasi Bursa (Anadolu) qozisi boʻlgan; «Rumiy» nisbasi esa uning «Rum», yaʼni Kichik Osiyodan ekaniga ishora. Taxminan 1364-yilda tugʻilgan, Bursada mashhur olim Mulla Fanoriydan saboq olgan. Movarounnahr va Xuroson olimlarining shuhratini eshitib, yoshligida sharqqa yoʻl olgan va XV asr boshlarida Samarqandga kelib qolgan.

U yosh Ulugʻbekka astronomiya va matematikadan dars bergan va shogirdida bu ilmlarga umrbod mehr uygʻotgan. 1410-yillar boshida Mahmud Chagʻminiyning astronomiyaga oid qoʻllanmasiga Ulugʻbek uchun sharh yozdi; samarqandlik matematik Shamsiddin Samarqandiyning geometriyaga oid «Ashkol at-taʼsis» asariga yozgan sharhi ham mashhur. Bu sharhlar asrlar davomida madrasalarda darslik boʻlib qoldi.

Madrasa va rasadxona

1420-yilda Registondagi Ulugʻbek madrasasi ochilgach, Qozizoda uning eng nufuzli mudarrisi boʻldi. Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy bilan birga rasadxona qurilishi va asboblarini tayyorlashga rahbarlik qildi, Koshiy vafotidan (1429) keyin ilmiy ishlarni boshqardi. «Ziji Sultoniy»ni tuzishda ishtirok etgan, Koshiyning 1° sinusini hisoblash usuliga oid risola yozgan — bu usul bizgacha asosan uning bayoni orqali yetib kelgan.

Uning shogirdlari orasida Ali Qushchi va keyinchalik Anadoluda dars bergan Fathulloh Shirvoniy bor edi; nevarasi Miram Chalabiy Usmonli davlatining taniqli astronomi boʻlgan.

Vafoti va «maqbarasi» jumbogʻi

Qozizoda 1436-yildan keyin, rasadxonadagi kuzatishlar yakunlanmasdan Samarqandda vafot etgan; aniq yili nomaʼlum. Shohi Zindadagi 1434–1435-yillarda qurilgan nafis ikki gumbazli maqbara uzoq vaqt uning nomi bilan atalgan. Biroq 1977-yilda sagʻana tekshirilganda u yerda ayol kishi dafn etilgani aniqlandi, shuning uchun bu nisbat bugun rad etilgan, olimning qabri esa nomaʼlum.