1394 – 1449
Mirzo Ulugʻbek
Astronom, matematik, hukmdor
Amir Temurning nabirasi, qariyb 40 yil Samarqandni boshqargan hukmdor va oʻz davrining eng yirik astronomi. Registondagi madrasa, ulkan rasadxona va «Ziji Sultoniy» uning nomi bilan bogʻliq.
© 1425-1450 artist, Public domain
Temurning nabirasi
Muhammad Taragʻay — «Ulugʻbek» («ulugʻ bek») laqabi bilan mashhur — 1394-yil 22-martda Temur yurishi chogʻida Sultoniyada (Eron) tugʻilgan. Otasi Shohrux, onasi Gavharshod begim edi. Bolaligi bobosining qarorgohlarida oʻtgan, uni Saroy Mulk xonim tarbiyalagan; yoshligida Marogʻa rasadxonasi xarobalarini koʻrgani astronomiyaga qiziqishini uygʻotgan, deyiladi.
Temur vafotidan soʻng poytaxt Hirotga koʻchdi, Shohrux esa 1409-yilda 15 yoshli oʻgʻlini Samarqand hokimi etib tayinladi; 1411-yildan Ulugʻbek butun Movarounnahrni boshqardi. 1425-yilda Moʻgʻulistonga yurish qildi va u yerdan keltirilgan toʻq yashil nefrit toshni bobosining qabri ustiga qoʻydirdi; 1427-yilda esa Dashti Qipchoqda Baroqxondan magʻlub boʻldi. Unga «Tarixi arbaʼ ulus» («Toʻrt ulus tarixi») asari ham nisbat beriladi.
Samarqand — ilm markazi
1417–1420-yillarda Registonda Ulugʻbek madrasasi qurildi; u yerda Qozizoda Rumiy, Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy va boshqa olimlar dars bergan. Ulugʻbek Buxoro (1417) va Gʻijduvonda (1433) ham madrasalar qurdirdi, Shohi Zinda ansamblining kirish peshtoqi (1434–1435) ham uning davriga mansub. Bobur Samarqandda Ulugʻbek qurdirgan Chinnixona va Chilustun koshonalarini ham tasvirlagan.
1420-yillarda Kohak tepaligida uch qavatli rasadxona barpo etildi; uning asosiy asbobi — yer ostiga chuqur kiritilgan ulkan Faxriy sekstanti edi. Uzoq yillik kuzatishlar natijasi — «Ziji Sultoniy» («Ziji jadidi Koʻragoniy») 1018 yulduz oʻrnini qamragan, asosan yangi kuzatishlarga tayangan va Ptolemeydan keyingi eng muhim yulduzlar katalogi hisoblanadi. Unda yulduz yili uzunligi 365 kun 6 soat 10 daqiqa 8 soniya deb aniqlangan. Katalog 1665-yilda Oksfordda lotin tilida nashr etilib, Yevropada ham mashhur boʻldi.
Fojiali yakun
1447-yilda Shohrux vafot etgach, taxt uchun kurash boshlandi. Ulugʻbekning oʻgʻli Abdullatif otasiga qarshi isyon koʻtarib, uni magʻlub etdi. Hajga joʻnatilgan Ulugʻbek 1449-yil 27-oktyabrda Abdullatif buyrugʻi bilan yoʻlda oʻldirildi va Goʻri Amirga, bobosi yoniga dafn etildi. 1941-yilda sagʻana ochilganda uning boshi kesilgani tasdiqlangan. Rasadxona tez orada xarobaga aylanib, faqat 1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin tomonidan qayta topildi. Bugun Oydagi kraterlardan biri Ulugʻbek nomi bilan atalgan.
