944
Abu Mansur al-Moturidiy
Ilohiyotchi, moturidiya kalom maktabi asoschisi
Samarqandlik ilohiyotchi va faqih, sunniy aqidaning ikki asosiy maktabidan biri — moturidiyaga asos solgan. Shahar markazidagi Chokardiza qabristonida dafn etilgan.
© Dzilaqlil21, CC0
Moturid mahallasidan chiqqan imom
Toʻliq ismi Muhammad ibn Muhammad ibn Mahmud. «Moturidiy» nisbasi Samarqand atrofidagi Moturid (Moturit) qishlogʻi yoki mahallasiga ishora qiladi. Tugʻilgan yili aniq emas: koʻp manbalarda taxminan 853-yil koʻrsatiladi. Uning hayotiga oid maʼlumotlar juda kam — tarjimai hol kitoblarida asosan asarlari sanab oʻtiladi. Maʼlumki, u Samarqanddagi hanafiy faqihlar, xususan, Abu Nasr al-Iyodiy va Abu Bakr al-Juzjoniydan taʼlim olgan, davlat lavozimlarida ishlamagan, zohidona hayot kechirgan.
Olim 944-yilda (hijriy 333) Samarqandda vafot etdi va Chokardiza qabristoniga dafn etildi. Bu qabriston keyinchalik «olimlar qabristoni» sifatida mashhur boʻlgan.
Aql va vahiy uygʻunligi
Moturidiy kalom ilmida muʼtaziliylarga qarshi chiqqan, ammo ular bilan bahsda aqliy dalillardan foydalangan. U imon — qalb bilan tasdiq va til bilan iqror ekanini taʼkidlagan, inson iroda erkinligi va oʻz amallari uchun masʼuliyatini muhim deb bilgan. Qurʼondagi ilohiy sifatlarni «qanday ekanini soʻramasdan» (bilo kayf) qabul qilish tamoyilini ham ilgari surgan.
Asosiy asarlari — «Kitob at-tavhid» va Qurʼon tafsiri «Taʼvilot ahl as-sunna». U asos solgan moturidiya maktabi ashʼariya bilan birga sunniy ilohiyotning asosiy yoʻnalishlaridan biriga aylandi va hanafiy mazhabidagi musulmonlar orasida — Markaziy Osiyodan Turkiya va Janubiy Osiyogacha — keng tarqaldi.
Chokardizadagi majmua
XV asr manbalari olim qabri koʻp ziyorat qilinganini qayd etadi. Sovet davrida qabristonda dafn etish taqiqlandi, 1947-yilda hudud uy-joy uchun boʻlib berildi, qabr toshlari esa vayron qilindi. 2000-yilda olim yubileyi munosabati bilan Registondan qariyb bir kilometr janubi-sharqda, 4 gektarga yaqin hududda yodgorlik majmuasi qurildi. Markazidagi gumbazli maqbara tarxi 12×12 metr, balandligi gumbazi bilan 15 metr; ichki gumbaz muqarnas va ganchkor panjaralar bilan bezatilgan.
