Goʻri Amir

Amir Temur, uning oʻgʻillari va nabiralari, jumladan Mirzo Ulugʻbek dafn etilgan maqbara (1403–1404): qovurgʻali feruza gumbazi va zarhal ichki bezagi bilan Temuriylar meʼmorligining choʻqqisi.

Nabira uchun qurilgan, sulola qabristoniga aylangan

«Goʻri Amir» forscha «Amirning qabri» degani. Bu yerda XIV asr oxirida Temurning sevimli nabirasi va valiahdi Muhammad Sulton madrasa va xonaqohdan iborat majmua qurdirgan edi. 1403-yilda Muhammad Sulton Kichik Osiyo yurishidan qaytishda toʻsatdan vafot etdi. Qaygʻuga botgan Temur shu majmua hovlisida unga maqbara qurishni buyurdi; 1404-yil kuzida Samarqandga kelgan ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo binoni qisqacha tasvirlab qoldirgan.

Temurning oʻzi ona yurti Shahrisabzda dafn etilishini istagan va u yerda oʻziga sagʻana tayyorlatgan edi. Biroq 1405-yil fevralida Oʻtrorda vafot etgan Sohibqironning jasadi Samarqandga keltirilib, hali qurilishi tugallanmagan shu maqbaraga qoʻyildi; koʻpincha buning sababi sifatida qishda togʻ dovonlarini qor bosgani aytiladi. Mirzo Ulugʻbek davrida bino Temuriylar sulolasining oilaviy qabristoniga aylandi: maqbaraga galereya va kirish yoʻlagi qoʻshildi, hovli qayta bezatildi. Muhammad Sulton majmuasining kirish peshtogʻi esa bugungacha saqlanib qolgan.

Bu yerda kimlar yotibdi

Maqbarada Amir Temur, uning oʻgʻillari Shohrux va Mironshoh, nabiralari Muhammad Sulton va Mirzo Ulugʻbek, shuningdek, Temurning maʼnaviy ustozi Mir Sayyid Baraka dafn etilgan. Rivoyatga koʻra, Temur ustozining oyoq tomoniga qoʻyilishini vasiyat qilgan. Yuqori zaldagi oʻymakor qabrtoshlar faqat ramziy belgi: haqiqiy qabrlar ostdagi bezaksiz gʻishtin sagʻanada, aynan shu tartibda joylashgan.

Zal markazidagi toʻq yashil, deyarli qora nefrit qabrtosh — Temur qabri. Manbalarga koʻra, nefrit boʻlaklarini Ulugʻbek 1425-yildagi Moʻgʻuliston yurishidan olib kelgan. Toshdagi yozuvda Temurning shajarasi bitilgan va uning nasabi Chingizxon ajdodlari bilan bogʻlanadi. Rivoyatlarga koʻra, 1740-yilda eronlik Nodirshoh qabrtoshni oʻz yurtiga olib ketgan, yoʻlda tosh ikkiga boʻlingan va kulfatlardan qoʻrqqan shoh uni qaytarib yuborgan — toshdagi yoriq hozir ham koʻrinadi.

Gumbaz ostidagi olam

Tashqi tomondan maqbara sakkiz qirrali asos, yozuvli silindrsimon boʻgʻiz va qovurgʻali qovunsimon gumbazdan iborat. Gumbaz diametri 15 metr, balandligi 12,5 metr, unda 64 ta qovurgʻa bor; binoning umumiy balandligi 34 metrga yaqin. Boʻgʻiz atrofida yirik kufiy harflar bilan «Boqiylik Allohgagina xos» degan soʻzlar takrorlanadi. Ichkarida ikkinchi, pastroq gumbaz bor — ikki qavatli gumbaz usuli tashqi qiyofani ulugʻvor, ichki zalni esa mutanosib qilishga imkon bergan.

Zal devorlarining pastki qismi oniks va marmar panellar bilan qoplangan, yuqorisi koʻk boʻyoq va oltin bilan bezatilgan, gumbaz va ravoqlarda zarhal boʻrtma naqshlar yulduzli osmonni eslatadi. Kirish peshtogʻidagi mozaika orasida meʼmor Muhammad ibn Mahmud Isfahoniyning nomi bitilgan. Goʻri Amir keyinchalik Hindistondagi Boburiylar maqbaralari — Dehlidagi Humoyun maqbarasi va Agradagi Tojmahal uchun namuna boʻlgan.

1941-yil va undan keyin

1941-yil iyunida sovet olimlari komissiyasi Temuriylar qabrlarini ochdi. Antropolog M. M. Gerasimov Temur bosh suyagi asosida uning qiyofasini tikladi, boʻyi 172 sm atrofida boʻlgani va oqsoqlanib yurgani tasdiqlandi; Ulugʻbekning boshi tanasidan judo qilingani ham aniqlandi. Qabr 22-iyunda boshlangan urush arafasida ochilgani sababli «Temur arvohi» haqida afsona tugʻildi; tadqiqotchilar uning muallifi ekspeditsiyada qatnashgan kinooperator Malik Qayumov boʻlganini qayd etadi. Xoklar 1942-yil dekabrida islomiy marosim bilan qayta dafn etildi.

Taʼmirlash ishlari 1950-yillarda gumbaz va peshtoqdan boshlangan, 1970-yillarda ichki bezaklar tiklangan. 1996-yilda Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan eski chizma va suratlar asosida ikki minora qayta tiklandi. Muhammad Sulton madrasasi va xonaqohidan esa faqat poydevorlar qolgan.

Bilasizmi?

Yon eshik tepasida bir vaqtlar «Bu jahon sultoni Amir Temur Koʻragonning qabridir» degan koshin yozuv boʻlgan. 1905-yilda u oʻgʻirlanib, Istanbulda sotilgan; Rossiya diplomatlari saʼy-harakati bilan qaytarib olingan asl lavha bugun Sankt-Peterburgdagi Ermitajda saqlanadi, joyida esa uning nusxasi turibdi.

Maʼlumot oʻzgarishi mumkin — tashrifdan oldin aniqlashtiring.