1404 – 1490
Xoʻja Ahror Vali
Naqshbandiya shayxi, jamoat arbobi
XV asrda naqshbandiya tariqatining rahnamosi, qariyb 40 yil davomida Samarqandning eng nufuzli shaxsi boʻlgan shayx va homiy. Qabri ustida qurilgan majmua bugun shaharning eng koʻrkam ziyoratgohlaridan biri.
© Khwajeh Awár, Public domain
Bogʻistondan Samarqandga
Asl ismi Nosiriddin Ubaydulloh ibn Mahmud. U 1404-yil martida Toshkent yaqinidagi Bogʻiston qishlogʻida, dehqonchilik va savdo bilan shugʻullangan oilada tugʻilgan; ona tomondan mashhur shayx Umar Bogʻistoniy avlodiga mansub edi. Toshkentda, soʻngra Samarqandda tahsil olgan, keyin Hirotga borib, Bahouddin Naqshbandning shogirdi Yaʼqub Charxiydan tariqat odoblarini oʻrgangan. «Ahror» — «hur», yaʼni «ozod» soʻzining koʻpligi: tasavvufda nafs va dunyo asiridan xalos boʻlganlarga nisbatan qoʻllanadi.
Toshkentga qaytgach, Xoʻja Ahror dehqonchilik bilan shugʻullanib, qisqa vaqtda katta yer-mulk va savdo karvonlari egasiga aylandi; daromadining katta qismini vaqflarga, muhtojlarga yordam va xalq soliqlarini toʻlashga sarflagan. 1451-yilda temuriy Abu Saʼid Mirzo Samarqandni egallashida uni qoʻllab-quvvatlagan, shundan keyin shayx Samarqandga koʻchib keldi.
Shahar homiysi
Keyingi qariyb qirq yil davomida Xoʻja Ahror Movarounnahrning siyosiy va maʼnaviy hayotida yetakchi oʻrin tutdi. Odatda soʻfiylar siyosatdan uzoq turishni afzal koʻrgan, u esa hukmdorlar bilan muloqotni xalq manfaatini himoya qilish vositasi deb bilgan: oddiy fuqarolar uchun soliq yengilliklariga erishgan, taxt talashgan temuriy shahzodalarni bir necha bor yarashtirgan. Abdurahmon Jomiy unga «Tuhfat ul-ahror» dostonini bagʻishlagan, Alisher Navoiy ham uni hurmat bilan tilga olgan. Uning «Volidiya» risolasini Bobur keyinchalik turkiy sheʼrga solgan.
Xoʻja Ahror 1490-yilda Samarqandda vafot etdi va oʻz xonaqohi orqasiga dafn qilindi.
Xoʻja Ahror majmuasi
1630–1636-yillarda Buxoro xonligi vaziri Nodir devonbegi shayx qabri yonida madrasa va qishki-yozgi masjid qurdirdi; madrasa peshtoqi Registondagi Sherdorni eslatadi. Rivoyatga koʻra, mashhur «Usmon Qurʼoni» shu madrasada saqlangan; 1869-yilda Rossiya maʼmuriyati uni Sankt-Peterburgga olib ketgan, 1924-yilda esa qoʻlyozma Turkistonga qaytarilgan. Bugun qayta taʼmirlangan majmua shaharning janubiy qismida joylashgan.
