Xoʻja Ahror Vali majmuasi

Naqshbandiya shayxi Xoʻja Ahror Vali (1404–1490) qabri atrofidagi ansambl: peshtoqida sher tasvirlangan Nodir devonbegi madrasasi (1630–1636), yozgi va qishki masjidlar, sakkiz qirrali hovuz.

Xoʻja Ahror Vali

Nosiriddin Ubaydulloh ibn Mahmud ash-Shoshiy (1404–1490), xalq orasida Xoʻja Ahror Vali, — naqshbandiya tariqatining yirik shayxi, temuriylar davri Movarounnahrining eng nufuzli shaxslaridan biri. U Toshkent yaqinida tugʻilgan, Samarqandda tahsil olgan; katta yer-mulk egasi boʻlib, daromadining katta qismini vaqf va xayriyaga sarflagan, hukmdorlar orasida bir necha bor sulh tuzishda vositachilik qilgan. Shoir Abdurahmon Jomiy unga chuqur ixlos qoʻygan va «Tuhfat ul-ahror» dostonini unga bagʻishlagan.

Ansamblning tarixi

XV asrning ikkinchi yarmida Xoʻja Ahror shahar janubidagi Kafshir qishlogʻida xonaqoh qurdirib, oldida sakkiz qirrali hovuz qazdirgan. Vafotidan soʻng u shu majmuaning janubiy qismida dafn etilgan; qabriga oq marmar qabrtosh qoʻyilgan, undagi marsiya islom xattotligining nodir namunalaridan biri hisoblanadi.

1630/31-yilda Buxoro xoni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi mazor yonida, xonaqoh qismlaridan foydalangan holda, katta madrasa qurdirishga kirishgan: bosh meʼmor — Doʻst Muhammad, qurilish rahbari — usta Xoʻja Hoshim. Ish 1635/36-yilda tugagan. XIX asr boshidagi va ayniqsa 1907-yilgi zilzila binoga jiddiy zarar yetkazgan; 1978-yildan boshlangan ilmiy taʼmirda madrasaning asl qiyofasi XIX asr suratlari asosida tiklangan.

«Sherdorning koʻzgusi»

Madrasaning sharqiy bosh peshtoqidagi mozaikada jayronni quvayotgan sher tasvirlangan — Registondagi Sherdor madrasasidagi mashhur sahnaning oʻxshashi. Shu bois xalq madrasani «Sherdorning koʻzgusi» yoki «tashqi Sherdor» deb atagan. Toʻrt ayvonli hovli atrofida 27 hujra joylashgan; burchaklarda darsxonalar oʻrniga besh qirrali ravoqlar ishlangan — bu Xoʻja Ahror xonaqohini bino tarkibiga qoʻshish zaruratidan kelib chiqqan. Peshtoq bilan bir oʻqda havorang gumbazli masjid, mazor yonida esa bir qatorga choʻzilgan yozgi va qishki masjidlar hamda 1909-yilgi kichik minora bor.

Bilasizmi?

XIX asrda madrasada «Usmon Qurʼoni» deb ataluvchi qadimiy kufiy qoʻlyozma saqlangan. 1868-yildagi Rossiya istilosidan soʻng general Abramov uni Sankt-Peterburgga joʻnatgan; qoʻlyozma 1920-yillarda Oʻzbekistonga qaytarilgan va bugun Toshkentda saqlanadi.