810 – 870
Imom al-Buxoriy
Muhaddis, «Sahih al-Buxoriy» muallifi
IX asrning buyuk muhaddisi, sunniy olamdagi eng nufuzli hadislar toʻplamining muallifi. Umrining soʻnggi kunlarini Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻida oʻtkazgan va shu yerda dafn etilgan.
© Kraftabbas, CC BY-SA 4.0
Buxorodan Makka va Bagʻdodgacha
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yil 21-iyulda Buxoroda tugʻilgan. Otasi Ismoil hadis ilmi bilan shugʻullangan, biroq erta vafot etgan va bolaning tarbiyasi onasi zimmasiga tushgan. Manbalarga koʻra, u oʻn yoshidayoq hadis yodlay boshlagan, oʻn olti yoshida onasi va akasi bilan hajga borib, Hijozda ilm olish uchun qolib ketgan.
Keyingi oʻn yilliklarda olim Basra, Kufa, Bagʻdod, Shom, Misr va Xuroson shaharlarini kezib, yuzlab ustozlardan, jumladan, Ahmad ibn Hanbaldan hadis eshitgan. Uning bosh asari — «al-Jomeʼ as-sahih», qisqacha «Sahih al-Buxoriy». Muallif yigʻgan yuz minglab rivoyatlardan faqat rivoyat zanjiri (sanad) eng ishonchli deb topilganlarini tanlagan: takrorlar bilan hisoblaganda kitobda 7 mingdan ortiq hadis bor. Sunniy musulmonlar uni Qurʼondan keyingi eng ishonchli manba deb biladi. Olimning «al-Adab al-mufrad» va «at-Tarix al-kabir» asarlari ham bizgacha yetib kelgan.
Xartangdagi soʻnggi kunlar
Umrining oxirida aqidaviy bahslar sababli Buxoriy Nishopurni tark etishga majbur boʻldi. Buxoroga qaytgach, manbalarda keltirilishicha, shahar hokimi uni saroyda faqat oʻz farzandlariga dars berishga chaqirgan; olim ilm hammaga barobar ochiq boʻlishi kerak, deb rad etgan va shahardan chiqarib yuborilgan. Shundan soʻng u Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻiga, qarindoshlari yoniga keldi va 870-yil sentabr boshida, Ramazon hayiti kechasi shu yerda vafot etdi.
Yodgorlik majmuasi
Olim qabri asrlar davomida ziyoratgoh boʻlib keldi. XVI asrda, Shayboniylar davrida, qabr ustida kichik maqbara va masjid qurilgan, oʻsha paytda ekilgan chinorlarning ayrimlari hanuz saqlanib qolgan. Sovet yillarida majmua qarovsiz qolib, xarobaga aylandi.
1997–1998-yillarda, Imom tavalludining hijriy hisobda 1225 yilligi munosabati bilan, Payariq tumanidagi Xartangda yangi yodgorlik majmuasi barpo etildi: maqbara, masjid, kutubxona va muzey. Qurilishda Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz va boshqa shaharlarning ustalari ishtirok etgan; 2025-yilda majmua yana kengaytirildi. Maqbara ichidagi sagʻana ramziy — olimning asl qabri uning ostidagi yerosti sagʻanaxonada joylashgan. Bugun bu Markaziy Osiyodagi eng koʻp ziyorat qilinadigan qadamjolardan biri.
