Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy

Koshondan Samarqandga

Gʻiyosiddin Jamshid ibn Masʼud al-Koshiy taxminan 1380-yilda Eronning Koshon shahrida tugʻilgan. Yoshligidanoq astronomiya bilan shugʻullangan: 1407-yilda samoviy jismlarning oʻlcham va masofalariga bagʻishlangan «Sullam us-samo» («Osmon narvoni»), 1416-yilda astronomik asboblar haqidagi risolalarni yozgan. Nasiriddin Tusiy jadvallarini takomillashtirgan «Ziji Xoqoniy» asarini Ulugʻbekka bagʻishlagan.

1420-yil atrofida Ulugʻbek taklifi bilan Samarqandga koʻchib keldi. Koshondagi otasiga yozgan maktublari saqlanib qolgan: ularda olim rasadxona qurilishi, madrasadagi ilmiy bahslar va Ulugʻbekning matematik qobiliyati haqida hikoya qiladi — bu XV asr Samarqandining ilmiy hayotiga oid noyob guvohlikdir. Qozizoda Rumiy bilan birga u rasadxona qurilishi va asboblarini tayyorlashga rahbarlik qilgan.

Hisob ustasi

1424-yilda yozilgan «ar-Risola al-muhitiyya» («Aylana haqida risola»)da Koshiy 2π ni oltmishlik sanoq tizimida 9 xona, oʻnlik kasrda esa 16 xona aniqlikda hisobladi. Bu natijani faqat qariyb 170 yildan soʻng, 1596-yilda, gollandiyalik Ludolf van Seylen ortda qoldirgan.

1427-yilda tugallangan «Miftoh ul-hisob» («Hisob kaliti») — arifmetika, algebra va oʻlchov ishlariga oid keng qamrovli qoʻllanma; unda oʻnlik kasrlar tizimli bayon etilgan. «Vatar va sinus haqida risola»da u 1° sinusini yuqori aniqlikda topish uchun iteratsion usul taklif qilgan. Sayyoralar oʻrnini grafik usulda aniqlaydigan asbob ham ixtiro qilgan.

Vafoti

Koshiy 1429-yil 22-iyunda Samarqandda, «Ziji Sultoniy» ustidagi ishlar endigina boshlanganda vafot etdi. Oʻlimi sabablari haqida turli taxminlar bor, ammo aniq maʼlumot yoʻq. Ulugʻbek uni dunyoning eng mashhur olimlaridan biri, qadimgilar ilmini mukammal egallagan va eng qiyin masalalarni yecha oladigan zot deb taʼriflagan.