941
Abu Abdulloh Rudakiy
Shoir, fors-tojik sheʼriyatining asoschisi
Yangi fors tilidagi ilk yirik shoir, Somoniylar saroyining «shoirlar sultoni». Oʻrta asr mualliflari uni «samarqandlik shoir» deb ataganlar; Samarqandda unga haykal qoʻyilgan.
© Hossein Behzad, Public domain
«Samarqandlik shoir»
XII asr olimi Abu Saʼd as-Samʼoniy shoirning toʻliq ismini «Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Muhammad ar-Rudakiy, samarqandlik shoir» deb yozgan va tugʻilgan joyini Samarqand atrofidagi Rudak qishlogʻi deb koʻrsatgan. XX asrda Sadriddin Ayniy yozma manbalar va mahalliy rivoyatlarga tayanib, shoirning vatani Zarafshon vodiysining yuqori qismidagi Panjrud (hozirgi Tojikistondagi Panjakent tumani) ekanini aniqlagan. Rudakiy taxminan 858-yilda tugʻilgan.
Samʼoniyning yozishicha, Rudakiy Samarqand qozisi va boshqa samarqandlik olimlardan hadis rivoyat qilgan; shu sababli koʻp tadqiqotchilar u yoshligida Samarqandda tahsil olgan, deb hisoblaydi. U arab tilini, Qurʼonni puxta bilgan, mohir xonanda va chang chaluvchi sozanda ham boʻlgan.
Buxoro saroyida
Ijodining eng sermahsul davri Buxorodagi Somoniylar saroyida, amir Nasr II (914–943) va uning vaziri Abulfazl Balʼamiy homiyligida oʻtgan. Manbalarda shoir yuz mingdan ortiq bayt yozgani aytiladi, ammo bizgacha mingga yaqin bayti — qasida, ruboiy, gʻazal parchalari va «Kalila va Dimna»ning sheʼriy talqinidan parchalar yetib kelgan.
Samarqandlik Nizomiy Aruziy «Chahor maqola»da mashhur bir voqeani hikoya qiladi: amir Nasr Hirot atrofida yillab qolib ketganida, saroy ahli Rudakiydan amirni vataniga qaytarishni soʻragan. Shoir «Boʻyi Joʻyi Moʻliyon» («Moʻliyon arigʻining isi kelur») misrasi bilan boshlanuvchi sheʼrini oʻqiganda, amir otiga minib, Buxoroga yoʻl olgan ekan.
Soʻnggi yillar va xotira
937-yilda homiysi Balʼamiy lavozimidan ketgach, Rudakiy saroydan chetlatilgan, umrining oxirini qashshoqlikda oʻz qishlogʻida oʻtkazgan va 940 yoki 941-yilda vafot etgan. Uning koʻzi ojiz boʻlgani qadimgi shoirlarning sheʼrlaridan maʼlum; tugʻma koʻr boʻlganmi yoki keksalikda koʻr qilinganmi — bahsli. 1950-yillarda antropolog Mixail Gerasimov Panjruddagi qabrni tekshirib, shoirning yuz qiyofasini tiklagan va koʻzi keksalikda ojiz boʻlib qolgan degan xulosaga kelgan.
Samarqandda 2009-yilda haykaltarosh Jalol Mirtojiyev ishlagan Rudakiy haykali oʻrnatilgan, shaharning keng shoh koʻchalaridan biri uning nomini oladi.
