1542
Mahdumi Aʼzam Kosoniy
Naqshbandiya shayxi, mutafakkir
XVI asrda naqshbandiya tariqatining rahnamosi, Shayboniylar davrining nufuzli shayxi. Samarqand yaqinidagi Dahbedda yashab, shu yerda dafn etilgan; uning avlodlari keyinchalik Qashqarda siyosiy kuchga aylangan.
© Шухрат Саъдиев, CC BY-SA 4.0
Kosondan Dahbedga
Asl ismi Sayyid Ahmad Xojagiy ibn Jaloliddin Kosoniy; «Mahdumi Aʼzam» — «Ulugʻ ustoz» degan faxriy unvon. U taxminan 1461-yilda Fargʻona vodiysidagi Koson shahrida tugʻilgan (baʼzi manbalarda 1463–1464). Koson va Toshkentda tahsil olib, Xoʻja Ahror maktabining davomchisi Mavlono Muhammad Qozining shogirdi boʻldi. Ustozi vafotidan (1516) soʻng tariqat ahli uni Movarounnahrdagi naqshbandiyaning peshvosi deb tan oldi.
Shayboniy sulton Jonibek taklifi bilan shayx Samarqanddan shimoli-gʻarbdagi Miyonqol mintaqasiga koʻchib keldi. Rivoyatga koʻra, u yangi joyda avval oʻnta tol ekkan, qishloq nomi ham shundan — forscha «dah bed», «oʻn tol» — kelib chiqqan. Shayx bogʻ barpo etib, kamtarona hayot kechirgan.
Ustoz va murshid
Mahdumi Aʼzam forsiy tilda 30 ga yaqin risola yozgan; ularning koʻpi «Majmuat ar-rasoil» («Risolalar toʻplami») nomi bilan maʼlum va qoʻlyozmalari Toshkentdagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi. Risolalarda zikr, samoʻ, shayx va murid odobi, ulamo va hukmdorlar munosabati haqida soʻz boradi. U tariqat ahli xonaqohga berkinib olmay, xalq dardi bilan yashashi kerak, deb hisoblagan.
Shayboniy sultonlari uni oʻz pirlari deb bilgan, Bobur bilan ham aloqada boʻlgan. Uning avlodlari — «mahdumzodalar» — XVII–XVIII asrlarda Sharqiy Turkistonda, ayniqsa Qashqarda yetakchi diniy-siyosiy sulolaga aylangan.
Dahbed majmuasi
Shayx 1542-yilda Dahbedda vafot etdi. Qabri atrofida XVI–XIX asrlar davomida majmua shakllangan: kulrang marmardan ishlangan dahma (qabrlar supasi), koʻp gumbazli xonaqoh, masjid va minora. Bu yerda uning avlodlari, Registondagi Sherdor va Tillakori madrasalarining bunyodkori Yalangtoʻsh Bahodir hamda uning piri Xoʻja Hoshim Dahbediy ham dafn etilgan. Majmua 1996–1998-yillarda taʼmirlangan; Dahbed bugun Oqdaryo tumanidagi shaharcha.
