Oqdaryo tumani

Oqdaryo — Zarafshonning Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlari vodiysidagi tekis, sersuv tuman: markazi Loyish, Dahbedda esa naqshbandiya shayxi Mahdumi Aʼzamning XVI–XIX asrlarga oid majmuasi joylashgan.

Joylashuvi va tabiati

Tuman Samarqanddan shimoli-gʻarbda, Zarafshon daryosining ikki yirik tarmogʻi — Oqdaryo va Qoradaryo vodiysida joylashgan. Ishtixon, Pastdargʻom, Samarqand, Jomboy va Payariq tumanlari bilan chegaradosh, maydoni 390 km². Relyefi daryo yotqiziqlaridan hosil boʻlgan, sharqdan gʻarbga qiya tekislik boʻlib, balandligi 450 metr atrofida; Zarafshon faoliyati natijasida qadimiy qayir terrasalari shakllangan. Oqdaryo va Qoradaryo oraligʻida uzunligi qariyb 100 km, kengligi 15 km gacha boʻlgan Miyonqol «oroli» choʻzilgan.

Tuman nomi daryodan olingan: akademik V. V. Bartold kuzatishicha, oʻz oʻzanida oqadigan suv Oqsuv yoki Oqdaryo, kanal qazib oqizilgan suv esa Qorasuv yoki Qoradaryo deb atalgan. Oqdaryoning uzunligi 131 km. Iqlimi kontinental, yillik yogʻin 200–300 mm, iyulning oʻrtacha harorati 27–28 °C. Daryo boʻyidagi toʻqayzorlarda qamish va yulgʻun oʻsadi, qirgʻovul, oʻrdak va loyxoʻrak uchraydi.

Tarixi

Tuman 1920-yillarda tashkil etilgan, 1943-yilda uning bir qismidan Ishtixon tumani ajratilgan; 1963-yilda tugatilib, 1968-yil 25-dekabrda qayta tiklangan. Hududning tarixiy markazi — Dahbed. Shayboniylar davrida bu yerga Jonibek Sulton taklifi bilan Fargʻona vodiysidagi Kosondan naqshbandiya tariqatining mashhur shayxi Ahmad Kosoniy — Mahdumi Aʼzam (1461–1542) koʻchib kelgan. Rivoyatga koʻra, u bu yerga oʻnta tol ekkan va qishloq «Dahbed», yaʼni forscha «oʻn tol» nomini olgan.

XVI asrda Dahbed naqshbandiyaning yirik markaziga aylandi. Manbalarga koʻra, XIX asrda bu yerda haftada ikki marta bozor boʻlgan va uning aylanmasi Samarqand bozorinikidan ham oshib ketgan. Mangʻitlar davrida qurilgan 34 hujrali madrasa sovet yillarida buzib tashlangan.

Iqtisodiyoti

2026-yil 1-yanvarda tumanda 180,9 ming kishi yashagan, ulardan 69,4 mingi shaharchalarda; tumanda 10 ta shaharcha va 35 ta mahalla bor. Qishloq xoʻjaligida paxtachilik yetakchi, gʻalla, kartoshka, sabzavot va poliz ekinlari ekiladi, bogʻdorchilik, uzumchilik va pillachilik rivojlangan, qoramol, qoʻy va parranda boqiladi. Markaz — Loyish shaharchasida gʻisht va konserva korxonalari ishlaydi; uning nomi qadimda qamishzor va botqoq — loyli yerda vujudga kelgani bilan bogʻlanadi. Tuman hududini Samarqand–Buxoro yoʻnalishidagi katta avtomagistral kesib oʻtadi. 2026-yil avgustidagi Senat qaroriga koʻra tumanning 1 410,6 gektari Samarqand shahriga oʻtkaziladi, shu sababli bu yerdagi maydon islohotgacha boʻlgan holatni koʻrsatadi.

Diqqatga sazovor joylari

Asosiy obida — Dahbeddagi Mahdumi Aʼzam majmuasi (XVI–XIX asrlar). 1610-yilda Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir shayx qabri yonida xonaqoh va dahma qurdirgan, XVII asrda katta masjid qad rostlagan, keyinroq Nodir devonbegi majmua atrofini devor bilan oʻratgan. Hazirada kulrang marmar bilan qoplangan Mahdumi Aʼzam sagʻanasi, uning avlodlari hamda Yalangtoʻsh Bahodir va qizi Iqlimga tegishli marmar qabrtoshlar bor; majmua yonida minora va keng hovuz joylashgan. Majmua 1998-yilda qayta tiklangan.

Qanday borish

Dahbed Samarqanddan bor-yoʻgʻi 15 km shimolda — avtomobilda 20 daqiqacha; Loyishgacha yoʻl boʻyicha taxminan 33 km, 35–40 daqiqa. Dahbedga taksida yoki yaqin atrofdagi Imom al-Buxoriy majmuasiga qilinadigan sayohat bilan birga borish qulay.