Yogʻoch oʻymakorligi

Goʻri Amir va Ruhobodning naqshin eshiklaridan mahalla uylarining ustunlarigacha — Samarqand ustalari yogʻochga girih va islimiy naqshlarni asrlar davomida oʻyib kelgan.

Eshik va ustunlar

Yogʻoch oʻymakorligi Oʻrta Osiyoda qadimdan rivojlangan, ammo yogʻoch tashqi muhitga chidamsiz boʻlgani uchun eng eski namunalar kam saqlangan. Samarqanddagi eng qadimiylari qatoriga Shohi Zindadagi Qusam ibn Abbos maqbarasining XI–XII asrlarga oid, qushlar va afsonaviy maxluqlar tasvirlangan oʻymakor qismlari kiradi. Ruhobod maqbarasi va Goʻri Amir eshiklaridagi naqshlar esa Temuriylar davri oʻymakorligining yuksak namunalari sanaladi.

Ustalar qayragʻoch, yongʻoq, tut, oʻrik, chinor va archa yogʻochidan foydalangan. Anʼanaga koʻra, yogʻoch olti oydan bir yilgacha hovuz suvida saqlangan, soʻng soyada quritilgan. Naqsh avval qogʻoz andazadan — axtadan — koʻchiriladi, keyin iskanalar bilan oʻyiladi; pargari va bagʻdodiy kabi usullar keng qoʻllanadi.

Samarqand uslubi

Oʻzbekistonda Toshkent, Xiva, Qoʻqon, Fargʻona va Buxoro oʻymakorlik maktablari shakllangan, har birining oʻz qiyofasi bor. Samarqandda girih — geometrik naqshlar ustunlik qiladi, ustalar esa oʻyilgan zamin va boʻrtmani lok bilan qoplagan; Xiva ustalari, aksincha, yogʻochni boʻyamay, tabiiy rangida qoldirgan. XX asrda samarqandlik N. Nazrullayev kabi xalq ustalari bu anʼanani davom ettirdi.

Bugun oʻymakorlar yangi masjid, choyxona va uylar uchun eshik, ustun, panjara va shiftlar yasaydi. Hunarmandchilik doʻkonlarida oʻymakor lavh (Qurʼon yoki kitob qoʻyiladigan taglik), sandiqcha va qutichalarni topish mumkin. Eski mahallalar boʻylab yurganda darvozalarga eʼtibor bering — ularning koʻpi oʻymakor.