Samarqand qogʻozi
Tut poʻstlogʻidan qoʻlda quyilib, marmar bilan silliqlanadigan sargʻish qogʻoz — Islom olamining oltin davri yozuv materiali, bugun Konigilda qayta tiklangan.
Kulolchilik
Afrosiyobning kufiy yozuvli kosalaridan Urgut ustalarining sirli lagan va koʻzalarigacha — Samarqand kulolchiligi ming yildan ortiq tarixga ega.
© Xkmvch, CC0
Afrosiyob merosi
Qadimgi Samarqand — Afrosiyob — IX–X asrlarda Oʻrta Osiyoning eng yirik kulolchilik markazlaridan biri edi. Somoniylar davrida bu yerda oq angob ustiga qora-qoʻngʻir kufiy xat bilan hikmatli soʻzlar yozilgan nafis kosa va laganlar yasalgan; ularni bugun Afrosiyob muzeyi va dunyoning yirik muzeylarida koʻrish mumkin. Kulollar loyni shahar yaqinidagi Konigil konidan olgan: bu kondan gil qadimdan qazib olingan va Samarqand hokimlari uni qoʻriqlagan.
XIV–XV asrlarda Amir Temur imperiyaning turli burchaklaridan hunarmandlarni, jumladan kulollarni Samarqandga toʻplagan. Shu davrda sopol meʼmorchilikka «koʻchdi»: koshin va mayolika bilan qoplangan gumbaz va peshtoqlar bugun ham shaharning qiyofasini belgilaydi.
Buxoro-Samarqand maktabi
Oʻzbekiston kulolchiligi Fargʻona, Buxoro-Samarqand, Xorazm va Toshkent maktablariga boʻlinadi. Buxoro-Samarqand maktabining asosiy markazlari — Samarqand, Urgut va Gʻijduvon. Bu maktab buyumlari qoʻrgʻoshinli sir, sargʻish-yashil va jigarrang ranglar, oʻsimliksimon naqshlar bilan ajralib turadi; Urgut ustalari, ayniqsa, chizma — sopolga tirnab ishlangan naqshlarni koʻp qoʻllaydi.
2023-yilda «Oʻzbekiston kulolchilik sanʼati» YUNESKOning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kiritildi. Bugun Samarqand va Urgut ustaxonalarida lagan, kosa, koʻza va choynaklar anʼanaviy charxda yasaladi; ularni Urgut bozori, hunarmandchilik doʻkonlari va ustaxonalarning oʻzidan sotib olish mumkin.
Hunarmandchilik
Hunarmandchilik
Ipak gilamlar
Tabiiy boʻyoqlarda boʻyalgan ipakdan qoʻlda toʻqiladigan gilamlar — Samarqandda bu hunarni pilladan tayyor gilamgacha bir ustaxonada koʻrish mumkin.
Soʻzana va kashtachilik
Oq zaminga qizil va qora iplarda tikilgan yirik gullar — Samarqand soʻzanasi; uning yonida Urgutning kashtali doʻppilari va bugungi ustalarning ishlari.
Yogʻoch oʻymakorligi
Goʻri Amir va Ruhobodning naqshin eshiklaridan mahalla uylarining ustunlarigacha — Samarqand ustalari yogʻochga girih va islimiy naqshlarni asrlar davomida oʻyib kelgan.
Ganchkorlik
Gips va tuproq aralashmasi — ganchga oʻyib ishlanadigan oppoq naqshlar va Tillakorining zarhal «kundal» bezagi: Samarqand obidalarining ichki dunyosi.
Koshin va mayolika
Shohi Zindaning oʻymakor sirli terrakotasi, Registon peshtoqlaridagi mozaika va Goʻri Amir gumbazining koshinlari — Samarqandning «moviy» qiyofasini yaratgan hunar.
