Navroʻz
21-mart — kun va tun tenglashadigan bahor bayrami: sumalak qozonlari, koʻk somsa, sayllar va mahalla hasharlari bilan kutib olinadigan Yangi yil.
Toʻy
Sovchilikdan kelin salomgacha — oʻzbek toʻyi bir necha bosqichli marosimlar zanjiri; uning tarixi Samarqandda Amir Temur davrigacha borib taqaladi.
© Sinchalak Musulmon, CC BY-SA 4.0
Sovchilikdan kelin salomgacha
Oʻzbek nikoh toʻyi bir kunlik bazm emas, balki marosimlar zanjiri: sovchilik, unashtirish, qiz koʻrar, fotiha toʻyi, qiz oshi, nikoh oʻqitish, kelin tushdi va kelin salom. Ularning aksariyati bugun ham saqlanib kelinadi, garchi har bir viloyat va hatto qishloqning oʻz xususiyatlari bor.
Toʻy kuni yoki arafasida toʻy oshi damlanadi: tong saharda yuzlab mehmon «nahorgi osh»ga yigʻiladi. Kechqurun kuyov joʻralari bilan karnay-surnay sadolari ostida kelinnikiga keladi; kelin ota-onasi va yaqinlari bilan xayrlashib, ulardan rozilik soʻraydi va «Yor-yor» qoʻshigʻi bilan kuyov xonadoniga kuzatiladi. Ertasi kuni ertalab «kelin salom» boʻladi: yuzi parda bilan yopilgan kelin qaynota-qaynonasi va qarindoshlarga taʼzim qiladi, ular esa koʻrimlik beradi.
Samarqand toʻylari: tarix va bugun
Samarqand toʻylarining shohona oʻtmishi bor. 1404-yil sentabrida Amir Temur shahar chekkasidagi Konigil oʻtloqlarida olti nabirasi, jumladan Ulugʻbekning nikoh toʻylari munosabati bilan katta tantana uyushtirgan; unda chet el elchilari, jumladan kastiliyalik Klavixo ham qatnashgan. Keyinroq Ulugʻbek kichik oʻgʻli Abdulazizning xatna toʻyini ham Konigilda oʻtkazib, xalqqa ziyofat bergan.
Bugun Samarqanddagi toʻylar asosan toʻyxonalarda, jonli musiqa va raqslar bilan oʻtadi. Oʻzbekistonda toʻylarni dabdabasiz, isrofgarchiliksiz oʻtkazishga qaratilgan qoidalar ham qabul qilingan. Kuz — toʻylar mavsumi: bu paytda kechqurunlari shahar boʻylab gullar bilan bezatilgan toʻy kortejlarini uchratasiz.
Anʼanalar
Anʼanalar
Mahalla va hashar
Bir guzar atrofida yashovchi qoʻshnilar jamoasi — toʻy va azani birga oʻtkazadigan, koʻchani hashar bilan obod qiladigan mahalla Samarqand hayotining tayanchi.
Mehmondoʻstlik va dasturxon
«Mehmon — otangdan ulugʻ»: Samarqand xonadonida mehmon toʻrga oʻtqaziladi, dasturxonga non, choy, shirinlik va issiq taom ketma-ket tortiladi.
Ramazon va hayitlar
Roʻza oyining iftorlari, Ramazon hayitining shirin dasturxoni va Qurbon hayitining qurbonligi — sanasi hijriy taqvim boʻyicha har yili oʻzgaradigan bayramlar.
Choyxona va gap
Har mahallaning choyxonasi — erkaklarning kundalik uchrashuv joyi; «gap» esa doʻstlar navbat bilan bir-birini mehmon qiladigan qadimiy davra.
Maqom va musiqa merosi
Shashmaqomning nozik yoʻllari, «Samarqand ushshogʻi»ni kuylagan Hoji Abdulaziz va «Sharq taronalari» festivali — Samarqandning musiqiy xotirasi.
