Navroʻz
21-mart — kun va tun tenglashadigan bahor bayrami: sumalak qozonlari, koʻk somsa, sayllar va mahalla hasharlari bilan kutib olinadigan Yangi yil.
Mehmondoʻstlik va dasturxon
«Mehmon — otangdan ulugʻ»: Samarqand xonadonida mehmon toʻrga oʻtqaziladi, dasturxonga non, choy, shirinlik va issiq taom ketma-ket tortiladi.
© Bunyod Rustamov, CC BY-SA 4.0
Toʻrga marhamat
Oʻzbek xonadonida mehmon kutish — sharaf, xalq maqolida aytilganidek, «mehmon otangdan ulugʻ». Uy egasi mehmonni eshik oldida qarshi olib, xonaning toʻriga — eshikdan eng uzoq, eng hurmatli joyga oʻtqazadi. Dasturxon — yerga yoki past xontaxta ustiga yoziladigan mato — hech qachon boʻsh qoldirilmaydi: avval non, choy, mayiz, yongʻoq, holva va mevalar qoʻyiladi, keyin shoʻrva, eng oxirida osh yoki boshqa asosiy taom tortiladi.
Nonni uy egasi ushatib, mehmonlar oldiga qoʻyadi; choyni ham u yoki xonadonning kichigi quyadi. Ovqatdan oldin va keyin qoʻl yuviladi — koʻpincha oftoba va chilopchinda. Dasturxon oxirida kattalardan biri duo qiladi, hamma yuziga fotiha tortadi; shundan keyingina oʻrindan turish odobli sanaladi.
Mehmonga maslahatlar
Uyga oyoq kiyimni yechib kiriladi. Kattalar bilan oʻng qoʻlni koʻksga qoʻyib salomlashiladi. Nonni teskari qoʻymang va yerga tashlamang; qoʻl bilan ushatilgan non boʻlagini butunicha olish odobli. Mehmonga borganda bir oz shirinlik yoki meva olib borish yaxshi odat.
Mezbon taomni qayta-qayta taklif qilaveradi — toʻyganingizni bildirish uchun muloyimlik bilan rahmat aytib, qoʻlni koʻksga qoʻyish kifoya. Ketishingizda dasturxondan biror shirinlik — «sarqit» — tutqazishsa, rad etmang: bu baraka ulashish ramzi.
Anʼanalar
Anʼanalar
Mahalla va hashar
Bir guzar atrofida yashovchi qoʻshnilar jamoasi — toʻy va azani birga oʻtkazadigan, koʻchani hashar bilan obod qiladigan mahalla Samarqand hayotining tayanchi.
Toʻy
Sovchilikdan kelin salomgacha — oʻzbek toʻyi bir necha bosqichli marosimlar zanjiri; uning tarixi Samarqandda Amir Temur davrigacha borib taqaladi.
Ramazon va hayitlar
Roʻza oyining iftorlari, Ramazon hayitining shirin dasturxoni va Qurbon hayitining qurbonligi — sanasi hijriy taqvim boʻyicha har yili oʻzgaradigan bayramlar.
Choyxona va gap
Har mahallaning choyxonasi — erkaklarning kundalik uchrashuv joyi; «gap» esa doʻstlar navbat bilan bir-birini mehmon qiladigan qadimiy davra.
Maqom va musiqa merosi
Shashmaqomning nozik yoʻllari, «Samarqand ushshogʻi»ni kuylagan Hoji Abdulaziz va «Sharq taronalari» festivali — Samarqandning musiqiy xotirasi.
