Navroʻz
21-mart — kun va tun tenglashadigan bahor bayrami: sumalak qozonlari, koʻk somsa, sayllar va mahalla hasharlari bilan kutib olinadigan Yangi yil.
Mahalla va hashar
© Екатерина Борисова, CC BY-SA 4.0
Bir guzar atrofida yashovchi qoʻshnilar jamoasi — toʻy va azani birga oʻtkazadigan, koʻchani hashar bilan obod qiladigan mahalla Samarqand hayotining tayanchi.
Shahar ichidagi shaharcha
Mahalla — arabcha «joy, oʻrin» maʼnosidagi soʻz; Alisher Navoiy uni «shahar ichidagi shaharcha» deb taʼriflagan. Tarixan mahallalar koʻpincha kasb boʻyicha shakllangan va nomlangan — zargarlar, misgarlar, pichoqchilar, koʻnchilar mahallasi; Amir Temur davrida bu tizim ayniqsa ravnaq topgan. Har bir mahallaning markazi — guzar: u yerda masjid, choyxona, hovuz va doʻkonlar joylashgan.
Mahalla ishlarini jamoa saylagan oqsoqol boshqargan; toʻy va aza, ariq tozalash, koʻcha qurish kabi ishlar birgalikda bajarilgan. Sovet davrida mahallaning vakolatlari cheklangan boʻlsa-da, u oʻz urf-odatlarini saqlab qoldi, mustaqillikdan keyin esa fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi sifatida qonun bilan mustahkamlandi.
Hashar va bugungi hayot
Hashar — qoʻshnilarning begʻaraz, birgalikdagi mehnati. Qadimda ariq qazish, uy qurish, hosil yigʻish hashar bilan qilingan; bugun ham Navroʻz, Mustaqillik va hayit bayramlari oldidan mahallalarda umumxalq hasharlari oʻtkaziladi. Toʻy yoki aza boʻlgan xonadonga butun mahalla yordamga keladi: kimdir qozon osadi, kimdir stol-stul tashiydi, ayollar non yopib, dasturxon tuzaydi.
Samarqandning eski shahar qismida tor koʻchalar, ichki hovlili uylar va guzar choyxonalari bilan anʼanaviy mahalla muhitini his qilish mumkin. Bunday koʻchalarda yurganda mahalliy aholiga salom bering — bu yerda notanish odam bilan salomlashish odatiy hol, suhbat esa koʻpincha choyga taklif bilan tugaydi.
Anʼanalar
Anʼanalar
Mehmondoʻstlik va dasturxon
«Mehmon — otangdan ulugʻ»: Samarqand xonadonida mehmon toʻrga oʻtqaziladi, dasturxonga non, choy, shirinlik va issiq taom ketma-ket tortiladi.
Toʻy
Sovchilikdan kelin salomgacha — oʻzbek toʻyi bir necha bosqichli marosimlar zanjiri; uning tarixi Samarqandda Amir Temur davrigacha borib taqaladi.
Ramazon va hayitlar
Roʻza oyining iftorlari, Ramazon hayitining shirin dasturxoni va Qurbon hayitining qurbonligi — sanasi hijriy taqvim boʻyicha har yili oʻzgaradigan bayramlar.
Choyxona va gap
Har mahallaning choyxonasi — erkaklarning kundalik uchrashuv joyi; «gap» esa doʻstlar navbat bilan bir-birini mehmon qiladigan qadimiy davra.
Maqom va musiqa merosi
Shashmaqomning nozik yoʻllari, «Samarqand ushshogʻi»ni kuylagan Hoji Abdulaziz va «Sharq taronalari» festivali — Samarqandning musiqiy xotirasi.
