Navroʻz
21-mart — kun va tun tenglashadigan bahor bayrami: sumalak qozonlari, koʻk somsa, sayllar va mahalla hasharlari bilan kutib olinadigan Yangi yil.
Maqom va musiqa merosi
Shashmaqomning nozik yoʻllari, «Samarqand ushshogʻi»ni kuylagan Hoji Abdulaziz va «Sharq taronalari» festivali — Samarqandning musiqiy xotirasi.
© AIDEPCUL, CC BY 4.0
Shashmaqom va Samarqand
Shashmaqom — «olti maqom» — Buxoroda shakllangan mumtoz musiqa turkumi boʻlib, cholgʻu va ashula qismlaridan iborat. Unda tanbur, dutor, sato, gʻijjak, nay va doira yangraydi, ashulalar esa Hofiz, Navoiy, Fuzuliy kabi shoirlarning gʻazallari bilan aytiladi. 2008-yilda Shashmaqom Oʻzbekiston va Tojikiston nomidan YUNESKOning nomoddiy madaniy meros roʻyxatiga kiritilgan. 1920-yillarda Samarqandda ham maqom ijrochilarini tayyorlaydigan musiqa maktablari ochilgan.
Samarqand maqom tarixidagi eng yorqin siymo — Hoji Abdulaziz Abdurasulov (1852–1936). Xonanda, tanbur va dutor ijrochisi, bastakor, u maqom yoʻllarini oʻzbek va tojik tillarida kuylagan; «Ushshoq» yoʻliga qoʻshgan avjlari tufayli bu kuy «Ushshoqi Hoji» va «Samarqand ushshogʻi» nomlari bilan mashhur. Uning ijrolari 1909-yildan gramplastinkalarga yozib olingan. Samarqanddagi musiqa kolleji uning nomini oladi, 1997-yildan shaharda uning nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkaziladi, 2019-yilda esa u yashagan uyda uy-muzey ochildi.
«Sharq taronalari» va bugungi sahna
1997-yildan Samarqand har ikki yilda «Sharq taronalari» xalqaro musiqa festivaliga mezbonlik qiladi: anʼanaviy musiqa ijrochilari Registon maydonida, uch madrasa qarshisida chiqish qilib kelgan. 2024-yilgi XIII festival «Boqiy shahar» majmuasida oʻtdi va unga 70 dan ortiq davlatdan 300 dan ziyod ishtirokchi keldi.
Toʻy va sayllarda esa karnay, surnay, nogʻora va doira hamon asosiy cholgʻular. Mahalliy musiqani yaqindan tinglash uchun festival va kechki konsertlar afishasini kuzatib boring.
Anʼanalar
Anʼanalar
Mahalla va hashar
Bir guzar atrofida yashovchi qoʻshnilar jamoasi — toʻy va azani birga oʻtkazadigan, koʻchani hashar bilan obod qiladigan mahalla Samarqand hayotining tayanchi.
Mehmondoʻstlik va dasturxon
«Mehmon — otangdan ulugʻ»: Samarqand xonadonida mehmon toʻrga oʻtqaziladi, dasturxonga non, choy, shirinlik va issiq taom ketma-ket tortiladi.
Toʻy
Sovchilikdan kelin salomgacha — oʻzbek toʻyi bir necha bosqichli marosimlar zanjiri; uning tarixi Samarqandda Amir Temur davrigacha borib taqaladi.
Ramazon va hayitlar
Roʻza oyining iftorlari, Ramazon hayitining shirin dasturxoni va Qurbon hayitining qurbonligi — sanasi hijriy taqvim boʻyicha har yili oʻzgaradigan bayramlar.
Choyxona va gap
Har mahallaning choyxonasi — erkaklarning kundalik uchrashuv joyi; «gap» esa doʻstlar navbat bilan bir-birini mehmon qiladigan qadimiy davra.
