Navroʻz
21-mart — kun va tun tenglashadigan bahor bayrami: sumalak qozonlari, koʻk somsa, sayllar va mahalla hasharlari bilan kutib olinadigan Yangi yil.
Ramazon va hayitlar
© BeshevI, CC BY-SA 4.0
Roʻza oyining iftorlari, Ramazon hayitining shirin dasturxoni va Qurbon hayitining qurbonligi — sanasi hijriy taqvim boʻyicha har yili oʻzgaradigan bayramlar.
Ramazon va iftor
Ramazon — hijriy taqvimning toʻqqizinchi oyi; musulmonlar bu oyda tongdan quyosh botguncha roʻza tutadi. Kechqurun oila, qoʻni-qoʻshni va doʻstlar iftorga yigʻiladi: roʻza xurmo yoki suv bilan ochiladi, soʻng choy, non, shoʻrva va osh tortiladi. Samarqandda iftor dasturxonining sevimli shirinliklaridan biri — oppoq nisholda. 2023-yilda «Iftor va uning ijtimoiy-madaniy anʼanalari» Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Eron va Turkiya nomidan YUNESKO roʻyxatiga kiritildi.
Ramazon hayiti — Roʻza hayiti — Shavvol oyining birinchi kuni nishonlanadi. Ertalab erkaklar masjidlarda hayit namoziga boradi, keyin qarindoshlar, qoʻshnilar, ayniqsa yaqinda aza koʻrgan xonadonlar ziyorat qilinadi. Bolalar uyma-uy yurib «Hayit muborak!» deb tabriklaydi va shirinlik oladi.
Qurbon hayiti
Qurbon hayiti Ramazon hayitidan taxminan 70 kun keyin, Zulhijja oyining 10-kuni — haj mavsumining choʻqqisida nishonlanadi. U Ibrohim paygʻambarning sadoqati xotirasiga bagʻishlangan: imkoni bor oilalar qoʻy yoki boshqa hayvon soʻyib, goʻshtining bir qismini muhtojlar va qoʻshnilarga ulashadi.
Ikkala hayit ham Oʻzbekistonda dam olish kuni. Sanasi oy taqvimi boʻyicha belgilangani uchun har yili taxminan 11 kun oldinga suriladi va har gal rasman eʼlon qilinadi. Bayram kunlari masjid va ziyoratgohlarda odam koʻp boʻladi; sayyoh uchun ham bayram muhitini koʻrishning ajoyib payti, faqat namoz vaqtlariga hurmat bilan qarang.
Anʼanalar
Anʼanalar
Mahalla va hashar
Bir guzar atrofida yashovchi qoʻshnilar jamoasi — toʻy va azani birga oʻtkazadigan, koʻchani hashar bilan obod qiladigan mahalla Samarqand hayotining tayanchi.
Mehmondoʻstlik va dasturxon
«Mehmon — otangdan ulugʻ»: Samarqand xonadonida mehmon toʻrga oʻtqaziladi, dasturxonga non, choy, shirinlik va issiq taom ketma-ket tortiladi.
Toʻy
Sovchilikdan kelin salomgacha — oʻzbek toʻyi bir necha bosqichli marosimlar zanjiri; uning tarixi Samarqandda Amir Temur davrigacha borib taqaladi.
Choyxona va gap
Har mahallaning choyxonasi — erkaklarning kundalik uchrashuv joyi; «gap» esa doʻstlar navbat bilan bir-birini mehmon qiladigan qadimiy davra.
Maqom va musiqa merosi
Shashmaqomning nozik yoʻllari, «Samarqand ushshogʻi»ni kuylagan Hoji Abdulaziz va «Sharq taronalari» festivali — Samarqandning musiqiy xotirasi.
