Urgut tumani

Urgut — Zarafshon tizmasi etagidagi viloyatning eng koʻp aholili tumani: mashhur dam olish kunlari bozori, koʻhna chinorli Chor-Chinor, soʻzana va tamaki, yaqinida esa Omonqoʻton gʻori.

Joylashuvi va tabiati

Tuman viloyatning janubi-sharqida, Zarafshon tizmasining gʻarbiy davomi — Chaqilikalon va Qoratepa togʻlarining shimoliy yonbagʻirlarida, oʻrtacha 1000 metrga yaqin balandlikda joylashgan. Sharqda Tojikiston, janubda Qashqadaryo viloyati, shimolda Toyloq va Bulungʻur, gʻarbda Samarqand tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1 120 km². Togʻ yonbagʻirlari ohaktosh va slanets qoyalaridan iborat, soy vodiylari tor va chuqur; Omonqoʻton va Chaqilikalon atrofida marmar konlari bor.

Iqlimi vodiyga qaraganda salqinroq va namroq: yillik yogʻin 450–500 mm, asosan qish va bahorda yogʻadi, iyulning oʻrtacha harorati 24–25 °C atrofida. Shahar oʻrtasidan Urgutsoy oqib oʻtadi, Kamongaron va Qoratepa suv omborlari bahorgi suvni yozgi sugʻorish uchun toʻplaydi. Togʻlarda archa, pista, bodom, doʻlana, naʼmatak, rovoch va zira oʻsadi; hudud 7 ballik seysmik zonada joylashgan.

Tarixi

Urgut — qadimiy manzilgoh: «Boburnoma»da u Arkat, XVIII asr hujjatlarida Arkut shaklida tilga olinadi. Buxoro amirligi davrida Urgut yarim mustaqil beklik markazi edi, XVIII asrdan 1868-yilgacha uni mahalliy Ming sulolasi boshqargan. Tarixchi Muhammad Yaʼqub Buxoriy 1797–1798-yillardagi kuchli zilzila Urgut qoʻrgʻonini vayron qilganini yozib qoldirgan. 1868-yil 12-mayda shaharni polkovnik Abramov boshchiligidagi rus qoʻshinlari egalladi. Tuman 1926-yilda tuzilgan, rasmiy maʼlumotlarga koʻra hozirgi tuman 1964-yil 31-dekabrdan faoliyat yuritadi. Urgutdan Oʻzbekiston xalq artisti, teatr va kino aktyori Rajab Adashev (1944-yilda tugʻilgan) chiqqan.

Iqtisodiyoti va hunarmandchiligi

2026-yil 1-yanvar holatiga 585,8 ming aholisi bilan Urgut viloyatning eng yirik tumani — bu koʻrsatkichda faqat Samarqand shahri undan oldinda. Qishloq xoʻjaligi tamaki, gʻalla, kartoshka, meva, uzum va chorvachilikka ixtisoslashgan, keng togʻ yaylovlari bor. Tumanda tamaki fermentatsiyasi, marmar qayta ishlash, gilam toʻqish va oziq-ovqat korxonalari ishlaydi; 2017-yil 12-yanvardagi Prezident farmoni bilan «Urgut» erkin iqtisodiy zonasi tashkil etilgan. Urgut azaldan hunarmandlar shahri: pichoqchilik, chopon tikish va ayniqsa soʻzana kashtachiligi bu yerda avloddan avlodga oʻtib kelmoqda.

Diqqatga sazovor joylari

Urgut bozori viloyatning eng katta va rang-barang bozorlaridan biri: kiyim-kechak, soʻzana, gilam, zargarlik buyumlari, mahalliy choynak-piyola va charm etiklar sotiladi; eng gavjum kunlar — shanba va yakshanba. Shahar markazidan 3 km naridagi Chor-Chinor ziyoratgohida buloq boʻyida ulkan chinorlar oʻsadi: rivoyatlarga koʻra, ularning yoshi ming yildan oshadi, bir chinor kovagiga esa oʻnga yaqin odam sigʻadi. Majmuada 1914-yilda qurilgan masjid ham bor.

Togʻ tomonda Omonqoʻton gʻori joylashgan — bu oʻrta paleolit (muste davri) odamlari makoni. Atrofidagi Omonqoʻton milliy tabiat bogʻi va Qashqadaryo bilan chegaradagi Taxtaqoracha dovoni serpantinlari, manzarali kuzatuv maydonchalari va tandir goʻshti bilan mashhur. Navroʻz kunlari Urgut adirlarida anʼanaviy xalq sayillari oʻtadi.

Qanday borish

Urgut Samarqanddan yoʻl boʻyicha taxminan 40 km janubi-sharqda: avtomobilda 45 daqiqadan bir soatgacha. Samarqanddan avtobus va yoʻnalishli taksilar qatnaydi; bozorga dam olish kunlari ertalab borgan maʼqul.