Narpay tumani
Zirabuloq tepaliklari va «kanal oxiri» oʻlkasi
Viloyat gʻarbidagi kichik, ammo zich tuman: 1868-yilgi Zirabuloq jangi maydoni, qadimiy Narpay kanali, Islom shoir vatani, Koʻk ota ziyoratgohi va gʻorlar.
Joylashuvi va tabiati
Narpay tumani viloyatning gʻarbida, Kattaqoʻrgʻon va Paxtachi tumanlari oraligʻida joylashgan. Maydoni bor-yoʻgʻi 442 km², aholisi esa 235 mingdan oshadi — bu viloyatdagi eng zich tumanlardan biri, har kvadrat kilometrga 530 dan ortiq kishi toʻgʻri keladi. Shimoliy chegarasi boʻylab Zarafshon oqadi, janubda Ziyovuddin–Zirabuloq togʻlari koʻtariladi, ularning ortida Qarnob choʻli boshlanadi. Iqlimi keskin kontinental: yanvarda oʻrtacha −2 °C, iyulda +27 °C, yogʻin yiliga 200 mm atrofida.
Tumanning hayot tomiri — Qoradaryodan suv oladigan qadimiy Narpay kanali. Uzunligi 110 km ga yaqin, 370 dan ortiq shoxobchasi Narpay, Paxtachi va Kattaqoʻrgʻondagi 42 ming gektardan ortiq yerni sugʻoradi. Tuman nomi ham shundan: arabcha «nahr» (kanal) va forscha «pay» (oxir) — «kanalning oxiri». Togʻlarning ohaktoshli bagʻrida gʻorlar bor: Turitogʻdagi Gʻunjak gʻorining diametri 20 metrcha keladigan gumbazsimon zalida stalaktit va stalagmitlar oʻsgan.
Tarixi
Tuman 1926-yil 29-sentabrda tuzilgan. Markaz Oqtosh qadimdan Zirabuloq nomi bilan tanilgan, 1967-yilda shahar maqomini olgan; temir yoʻl stansiyasi hamon Zirabuloq deb ataladi. 1868-yil 2(14)-iyunda shu yerdagi Zirabuloq tepaliklarida general Kaufman qoʻshini amir Muzaffar lashkarini tor-mor etgan; bu jang Buxoro amirligining Rossiyaga vassal boʻlib qolishini hal qilgan. Jangda qatnashgan rassom Nikolay Karazin keyinroq uni kartinada tasvirlagan.
Narpay — Islom shoir Nazar oʻgʻli (1874–1953) vatani: Gʻallakassob qishlogʻida tugʻilgan baxshi Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan saboq olgan va «Orzigul» dostoni bilan shuhrat qozongan. Ziyoratgohlar ham koʻp. Koʻk ota qishlogʻida 1455-yilda Kosondan koʻchib kelgan Said Ahmad Nasafiyning maqbarasi, minorali jome masjidi va chinorlar soyasidagi hovuz bor. XIX asrga oid uch gumbazli Xoʻjakarzon ota maqbarasi bilan esa xalq rivoyatlari bogʻliq. Mirbozor shaharchasida 1890-yilda qurilgan Salovat masjidi saqlangan.
Xoʻjaligi
Narpay qadimdan paxta, gʻalla va pilla yetishtirib kelgan. Bugun tumanda ikki yirik toʻqimachilik korxonasi ishlaydi, Qoratogʻ tizmasidagi 564 gektar maydonda qurilish materiallari ishlab chiqarish va Zirabuloq stansiyasi atrofida sanoat zonasi tashkil etish rejalashtirilgan. Tumanda 20,4 ming gektar sugʻoriladigan yer bor; toʻrt mahallada «bir mahalla — bir mahsulot» tamoyili asosida olma, olxoʻri va olcha bogʻlari barpo etilmoqda. Tuman markazidagi «Mirbozor» savdo majmuasi 50 ming kishiga xizmat qiladi.
Qanday borish
Samarqanddan Oqtoshgacha taxminan 110 km: M-37 (Samarqand — Navoiy — Buxoro) avtomagistrali boʻylab avtomobilda 1,5–2 soat yuriladi. Temir yoʻlda tumanning Zirabuloq stansiyasi bor. Koʻk ota va Xoʻjakarzon ziyoratgohlariga mahalliy taksida borish qulay, Gʻunjak gʻoriga esa faqat tajribali yoʻlboshchi bilan kiriladi.
Diqqatga sazovor
- Zirabuloq tepaliklari (1868-yilgi jang joyi)
- Koʻk ota ziyoratgohi
- Xoʻjakarzon ota ziyoratgohi
- Gʻunjak gʻori
- Narpay kanali
- Mirbozordagi Salovat masjidi
