Paxtachi tumani
Zarafshon boʻyidagi qadimiy Dabusiya
Viloyatning eng gʻarbiy tumani: YuNESKO merosi tarkibidagi Dabusiya shahar xarobasi, Ziyovuddin va Zirabuloq togʻlari, Qarnob choʻli, issiqxonalar va M-37 boʻyidagi savdo.
Joylashuvi va tabiati
Paxtachi — Samarqand viloyatining eng gʻarbiy tumani. Shimol va gʻarbda Navoiy viloyatining Xatirchi, Navoiy va Navbahor tumanlari, sharqda Narpay, janubda Nurobod tumani bilan chegaradosh. Zarafshon tizmasining eng gʻarbiy davomi boʻlgan Ziyovuddin va Zirabuloq togʻlari (Ziyovuddin togʻlarining eng baland nuqtasi 866 m) hududni ikkiga ajratadi: shimolda Zarafshonning chap sohilidagi sugʻoriladigan tekislik, janubda esa suvsiz Qarnob choʻli — qadimdan qorakoʻl qoʻylari yaylovi.
Shimoldan Zarafshon oqib oʻtadi, ammo oʻzani chuqur boʻlgani uchun dalalar Narpay kanalidan sugʻoriladi, choʻl qismida suv nasoslar bilan koʻtariladi. Iqlimi keskin kontinental: yozda harorat 42–45 °C gacha chiqadi, yiliga atigi 230–250 mm yogʻin tushadi. Daryo toʻqaylarida qirgʻovul, qobon va tulki uchraydi.
Tarixi
Ziyovuddin yaqinidagi Dabusiya xarobalari — Zarafshon vodiysining eng muhim shahar yodgorliklaridan biri. Mahalliy maʼlumotlarga koʻra, shahar mil. avv. III asrda vujudga kelgan; ilk oʻrta asrlarda u Soʻgʻdning yirik shaharlaridan biri boʻlib, Samarqand — Buxoro karvon yoʻlida turgan. 728–729-yillardagi qoʻzgʻolon paytida arablar Soʻgʻdda faqat Samarqand va Dabusiyani qoʻlda saqlab qolgan. Xandaq bilan oʻralgan arkning qudratli tepaligi, shahriston, XVII asrga oid deb hisoblanadigan Abu Hurayra maqbarasi va XIX asr oxiridagi Ziyovuddin begi qalʼasining qoldiqlari saqlangan. 2023-yildan Dabusiya YuNESKO Butunjahon merosi — «Ipak yoʻllari: Zarafshon–Qoraqum yoʻlagi» tarkibida. Bu shahardan XI asrning mashhur hanafiy faqihi, «ilm ul-xilof» asoschisi Abu Zayd ad-Dabusiy (1039-yilda vafot etgan) yetishib chiqqan.
Tuman 1935-yil 9-fevralda Narpay tumanidan ajratilib, Paxtakor nomi bilan tuzilgan, 1963-yilda yana unga qoʻshilgan va 1973-yil 12-aprelda Paxtachi nomi bilan qayta tashkil etilgan. Markaz Ziyovuddin 1894-yilda qurilgan temir yoʻl stansiyasi atrofida shakllangan; oʻsha yili qurilgan suv minorasi hamon turibdi.
Xoʻjaligi
Tuman nomi paxtakorlikdan olingan, bugun ham bu yerda paxta, gʻalla, sabzavot va poliz ekiladi, chorva boqiladi. Oʻn ikki mahalla issiqxonachilikka ixtisoslashgan: Yobu mahallasidagi 831 xonadon tomorqasida 90 gektar issiqxonada pomidor, bodring, limon va qulupnay yetishtiriladi. Yer ostida kaolin, bazalt, marmar, ohaktosh, gips, kvars qumi va granit zaxiralari bor. Mahallalarning yarmi M-37 xalqaro avtomagistrali boʻyida joylashgani uchun yoʻl boʻyida 100 ta savdo va xizmat obyekti qurish rejalashtirilgan.
Qanday borish
Samarqanddan Ziyovuddingacha taxminan 130 km: M-37 boʻylab avtomobilda 2 soatga yaqin. Samarqand — Navoiy temir yoʻlida Ziyovuddin stansiyasi bor, Navoiy xalqaro aeroporti esa 40 km narida. Dabusiyaga Ziyovuddindan taksida borish qulay; tepalik ustidan Zarafshon vodiysining keng manzarasi ochiladi.
Diqqatga sazovor
- Dabusiya shahar xarobasi
- Paxtachi tumani tarixi muzeyi
- Ziyovuddin suv minorasi (1894)
- Ziyovuddin va Zirabuloq togʻlari
- Qarnob choʻli
Manbalar (8)
- samarkand.uz/towns_districts/paxtachi
- samstat.uz/uz/rasmiy-statistika/demography-2
- uz.wikipedia.org/wiki/Paxtachi_tumani
- ru.wikipedia.org/wiki/Дабусия
- ru.wikipedia.org/wiki/Зиадин_(посёлок)
- en.wikipedia.org/wiki/Silk_Roads:_Zarafshan-Karakum_Corridor
- uz.wikipedia.org/wiki/Abu_Zayd_ad-Dabusiy
- lex.uz/uz/docs/-7960469
