Ishtixon tumani

Ishtixon — Oqdaryo va Qoradaryo oraligʻidagi Miyonqol vohasida joylashgan tuman: arab istilosidan soʻng soʻgʻd hukmdorlari qarorgohi boʻlgan qadimiy shahar oʻrni, paxta dalalari va tarix muzeyi.

Joylashuvi va tabiati

Tuman viloyatning gʻarbiy-markaziy qismida, Zarafshon daryosining Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlari oʻrtasidagi qadimiy Miyonqol vohasida joylashgan. Kattaqoʻrgʻon, Pastdargʻom, Oqdaryo, Payariq va Qoʻshrabot tumanlari bilan chegaradosh, maydoni 720 km². Janubiy qismi sugʻoriladigan tekislik, shimolda esa hudud Nurota togʻlarining Oqtov adirlariga tutashadi. Dalalar Miyonqol, Xatirchi, Qorasuv, Yangikent va Xonming kanallari suvidan bahramand.

Iqlimi kontinental: iyulning oʻrtacha harorati 27 °C, yanvarniki –1,9 °C, yillik yogʻin 350 mm atrofida. Tuproqlari asosan boʻz va allyuvial oʻtloq tuproqlar; yovvoyi oʻsimliklardan yantoq, jiyda, doʻlana, chakanda va zira oʻsadi, qushlardan qirgʻovul, bedana, turna va laylak uchraydi.

Tarixi

Ishtixon — Zarafshon vodiysining qadimiy shaharlaridan biri. Hozirgi shahar yonidagi Ishtixontepa shaharchasi taxminan VI asrda paydo boʻlib, IX–X asrlarda gullab-yashnagan. Arablar Samarqandni egallagach (712), soʻgʻd ixshidlari Ishtixonni qarorgoh qilgan. X asr geografi Ibn Havqal uni ark, shahriston va raboddan iborat, bogʻlar, oʻtloqlar va qamishzorlar bilan oʻralgan, havosi sogʻlom shahar sifatida taʼriflagan. Keyinchalik shahar xarobaga aylanib, uning oʻrnida kichikroq qishloq — hozirgi Ishtixon vujudga kelgan; nomining kelib chiqishi esa haligacha aniq emas.

Tuman 1943-yil 18-mayda Oqdaryo va Qoradaryo tumanlarining qishloq kengashlaridan tashkil etilgan, 1950-yillar oxirida unga Mitan tumani qoʻshilgan. Ishtixon 1984-yilda shahar maqomini olgan. Tumandan Oʻzbekiston musulmonlari idorasi raisi, muftiy Usmonxon Alimov (1950–2021) chiqqan.

Iqtisodiyoti

2026-yil 1-yanvarda tumanda 288,1 ming kishi yashagan, ulardan 76,8 mingi shahar va shaharchalarda. Qishloq xoʻjaligida paxtachilik yetakchi, gʻallachilik, pillachilik, chorvachilik, bogʻdorchilik va polizchilik ham rivojlangan. Korxonalar asosan mahalliy xomashyoni qayta ishlaydi: Mitan shaharchasida paxta tozalash, konserva va gʻisht zavodlari bor. Tuman hududidan Toshkent–Buxoro avtomobil yoʻlining qariyb 40 km qismi oʻtadi.

Diqqatga sazovor joylari

1979-yil 18-mayda ochilgan tuman tarixi muzeyining toʻrt zalida — tarix, oʻlkashunoslik, mustaqillik va etnografiya boʻlimlarida 1 300 dan ortiq eksponat saqlanadi. Mitandagi Polvon ota ziyoratgohi — mahalliy aholi eʼzozlaydigan jome masjidi va maqbara: rivoyatga koʻra, bu yerda Ahmad Zamjiy ismli jangovar avliyo dafn etilgan, ammo u haqda ilmiy asoslangan maʼlumot yoʻq; hozirgi binolar 1989–1990 va 2001–2002-yillarda qayta qurilgan. Qadimiy Ishtixontepa xarobalari tarix ixlosmandlarini qiziqtiradi, tumanda «Mingyongʻoq» sanatoriysi ham bor.

Qanday borish

Ishtixon Samarqanddan yoʻl boʻyicha taxminan 60 km shimoli-gʻarbda: avtomobilda bir soatcha. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — taxminan 25 km naridagi Kattaqoʻrgʻon; Kattaqoʻrgʻon va Mitan bilan avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Manbalar (8)

1. api.siat.stat.uz/media/uploads/sdmx/sdmx_data_246.json
2. samarkand.uz/towns_districts/ishtikhan
3. uz.wikipedia.org/wiki/Ishtixon_tumani
4. uz.wikipedia.org/wiki/Ishtixon
5. ru.wikipedia.org/wiki/Иштыхан
6. ru.wikipedia.org/wiki/Иштыханский_район
7. web.archive.org/web/20250223183627/https://qomus.info/encyclopedia/cat-i/ishtixon-tumani-u
8. uz.wikipedia.org/wiki/Usmonxon_Olimov