Kattaqoʻrgʻon tumani

Viloyat gʻarbidagi yirik qishloq tumani: Oʻzbekistonning birinchi suv ombori, tarixiy Miyonqol orolidagi Payshanba, chorvachilik, uzum va transformator ishlab chiqarish.

Joylashuvi va tabiati

Kattaqoʻrgʻon tumani viloyatning gʻarbiy qismida, Zarafshon vodiysining keng tekisligida joylashgan. Viloyatga boʻysunuvchi Kattaqoʻrgʻon shahri alohida maʼmuriy birlik boʻlib, tuman markazi — undan 12 km shimoldagi Payshanba shaharchasi. Payshanba Zarafshonning Oqdaryo va Qoradaryo tarmoqlari oraligʻidagi tarixiy Miyonqol orolida turadi. Relyef sharqdan gʻarbga nishablanib boradi, oʻrtacha balandlik 450 m atrofida. Iqlimi kontinental: yozi issiq va quruq, iyulning oʻrtacha harorati +29 °C ga yaqin, yanvarniki −2 °C atrofida, yiliga oʻrtacha 280 mm yogʻin tushadi. Dalalar Qoradaryo, Oqdaryo va ulardan chiqarilgan Miyonkol, Shovot, Narpay ariqlari suvi bilan sugʻoriladi.

Tumanning eng mashhur manzarasi — xalq «Kattaqoʻrgʻon dengizi» deb ataydigan suv ombori. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib qurilgan bu suv ombori 1940–1951-yillarda tabiiy chuqurlikda barpo etilgan, 1968-yildagi rekonstruksiyadan soʻng sigʻimi 900 mln m³ ga yetgan. U Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi 90 ming gektardan ortiq yerni sugʻoradi, unda baliqchilik ham rivojlangan.

Tarixi

Viloyat hokimligi maʼlumotiga koʻra, tuman 1929-yil 2-fevralda tuzilgan (baʼzi manbalarda 1926-yil koʻrsatiladi); 1959-yilda unga markazi Payshanbada boʻlgan Qoradaryo tumani qoʻshilgan. Kattaqoʻrgʻon nomi «katta qoʻrgʻon», yaʼni katta qalʼa demakdir. Miyonqol Buxoro amirligining eng zich va obod hududlaridan biri boʻlgan. Payshanba XVIII asr oxirida mudofaa devori bilan oʻralgan uch darvozali shaharchaga aylangan; bu yerda toʻqimachilik, chitgarlik, zargarlik, kulolchilik, misgarlik rivojlangan, 1791-yilda madrasa qurilgan.

XX asr boshida Payshanba atrofi Namoz Pirimqul oʻgʻli boshchiligidagi mustamlakachilikka qarshi xalq harakati bilan tanilgan — xalq uni boylardan olib kambagʻallarga ulashgan adolatparvar qahramon sifatida eslaydi. Tumanda shoir Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy (1785–1861) tugʻilgan: Buxoroda tahsil olgan bu ijodkor oʻzbek, tojik va arab tillarida yozgan, devonining nusxalari Toshkent va Dushanbe qoʻlyozma xazinalarida saqlanadi.

Xoʻjaligi

Tumanda 32,7 ming gektar sugʻoriladigan yer va 48,9 ming gektar yaylov bor; barcha mahallalarda chorvachilik rivojlangan, oʻnta mahalla uzumchilikka, oʻn uchtasi sabzavot, qulupnay va malina yetishtirishga ixtisoslashgan. Sanoatda elektrotexnika ajralib turadi: transformator ishlab chiqaradigan 12 korxona klasterga birlashtirilmoqda. Rejalashtirilgan mashinasozlik sanoat zonasi uchun 2026/2027-oʻquv yilidan Kattaqoʻrgʻon davlat pedagogika institutida Turin politexnika universiteti bilan hamkorlikda muhandislik fakulteti ochilmoqda. Tuman «Yangi Oʻzbekiston qiyofasidagi tuman» maqomini olgan.

Diqqatga sazovor joylar va qanday borish

Yozda suv ombori qirgʻoqlari baliqchilar va dam oluvchilar bilan gavjum; qirgʻoq boʻylab dam olish zonasi, Qoradaryo sohilida esa turistik maskan barpo etish rejalashtirilgan. Payshanbada eski shaharcha koʻchalari va Qalandarxona jome masjidi bor. Samarqanddan tuman markazigacha taxminan 90–100 km: avtomobilda Kattaqoʻrgʻon shahri orqali 1,5 soatga yaqin yuriladi. Poyezdda Kattaqoʻrgʻon stansiyasigacha borib, u yerdan Payshanbaga 12 km taksida yetish mumkin.