Zarafshon milliy tabiat bogʻi

1975-yilda qoʻriqxona sifatida tashkil etilgan, 2018-yildan milliy tabiat bogʻi: Zarafshon boʻyidagi toʻqay oʻrmonlari, endemik zarafshon qirgʻovuli va buxoro bugʻusi makoni.

Qoʻriqxonadan milliy bogʻgacha

Zarafshon davlat qoʻriqxonasi 1975-yil 11-mayda Oʻzbekistondagi togʻoldi toʻqaylarining yagona saqlanib qolgan qismini asrash uchun tashkil etilgan. U Zarafshonning oʻng sohili boʻylab Tojikiston chegarasidagi Pervomay toʻgʻonidan Samarqand yonidagi Choʻpon ota tepaligigacha 35 km ga choʻzilgan, eni 150 metrdan 1,4 km gacha boʻlgan tasmasimon hudud edi. 2018-yil 7-fevralda uning negizida Jomboy va Bulungʻur tumanlarida 2426 gektarlik milliy tabiat bogʻi tashkil etildi; 2025-yil martida hudud Toyloq va Urgut tumanlaridagi yerlar hisobiga 5234 gektarga kengaytirildi.

Toʻqayda chakanda, jiyda, tol, yulgʻun va turangʻil oʻsadi, manbalarga koʻra, bu yerda 170 dan 200 dan ortiqgacha qush turi qayd etilgan. Bogʻning ramzi — faqat Zarafshon vodiysida uchraydigan zarafshon qirgʻovuli. 1996-yilda bu yerga Badaytoʻqay va Qizilqum qoʻriqxonalaridan Qizil kitobga kiritilgan buxoro bugʻusi (xongul) keltirilgan va 1998-yilda ilk avlod olingan.

Bugungi bogʻ

Zarafshon vodiysida 1958-yildayoq zarafshon qirgʻovulini asrash uchun 2435 gektarlik buyurtma qoʻriqxona tuzilgan edi. 2022-yildan milliy bogʻ oʻrmon xoʻjaligi idorasidan davlat ekologiya idorasi tizimiga oʻtkazilgan. 2025-yilgi qarorga koʻra, hududning 1772 gektari qoʻriqxona zonasi, 472 gektari rekreatsiya zonasi, qolgani xoʻjalik maqsadidagi zona. Daryo toshganda toʻqaylarning qariyb uchdan bir qismi suv ostida qoladi — bu tabiiy tsikl oʻrmonning yashashi uchun zarur. Bu yerda jayra, chiyaboʻri, tulki kabi sutemizuvchilar ham yashaydi.