Xoʻja Abdi Darun majmuasi

IX asr faqihi Xoʻja Abdi qabri atrofida XII–XX asrlarda shakllangan ansambl: Sanjar davri maqbarasi, Ulugʻbek davri xonaqohi, sakkiz qirrali hovuz, guzar masjidi va kichik madrasa.

Xoʻja Abdi kim boʻlgan?

Ansambl IX asrda yashagan faqih va qozi Xoʻja Abdi qabri atrofida shakllangan (manbalarda u Abd al-Mazeddin nomi bilan ham uchraydi). U shariat bilimdoni, Samarqandning eng hurmatli qozilaridan biri sifatida tanilgan, taxminan 861-yilda vafot etib, shahar devori ichidagi oʻz bogʻiga dafn etilgan. Nasabi haqida manbalar bir xil emas: Najmiddin Umar an-Nasafiyning «Qandiya»sida uning shajarasi xalifa Usmonga borib taqaladi — olimlar uning keng eʼzozlanishini shu bilan izohlaydi.

Sakkiz asrlik qatlamlar

XII asrning birinchi yarmida sulton Sanjar buyrugʻi bilan qabr ustiga konussimon gumbazli kichik kubsimon maqbara qurilgan — u shu qadar kichik ediki, ichini deyarli sagʻananing oʻzi egallagan. XV asrda, Ulugʻbek davrida maqbara oldiga peshtoqli, havorang gumbazli keng xonaqoh qoʻshilib, chinorlar soyasida hovuz qazilgan.

XIX asrning birinchi yarmida gʻarbiy tomonda masjid va kichik minora, 1905-yilda shimolda kichik madrasa, 1909-yilda esa eski masjid oʻrnida burchakli ayvonli kengroq guzar masjidi qurilgan; hovuz oʻshanda sakkiz qirrali shaklga keltirilgan. XX–XXI asrlar boʻsagʻasidagi taʼmirda xonaqohning asrlar davomida yoʻqolgan tashqi bezaklari tiklangan.

Nimaga eʼtibor berish kerak

Ansamblning yuragi — chinorlar qurshovidagi sakkiz qirrali hovuz va 25×25 metrlik hovli. Janubda maqbara va xonaqoh: xonaqoh peshtoqidagi sirlangan gʻishtdan terilgan girih naqshlari va baland barabandagi yozuvli bezak eʼtiborga loyiq. Gʻarbdagi guzar masjidining kessonli yogʻoch shifti koʻp rangli naqshlar bilan bezatilgan — bu XIX asr oxiri — XX asr boshidagi Samarqand xalq uslubining yaxshi namunasi. Xalq orasida Qurbon hayiti kuni maqbara atrofini yetti marta aylanib chiqish piyoda haj savobiga teng, degan eʼtiqod yuradi — bu shariat hukmi emas, mahalliy anʼana.

Abdi Birun — «tashqi» egizak

«Darun» — «ichki», yaʼni shahar devori ichidagi degani. Shaharning janubiy chekkasida, taxminan 4 km narida Abdi Birun («tashqi») majmuasi bor: uni 1630-yillarda Buxoro xoni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi qurdirgan, dahma 1633-yilda oʻrnatilgan. Ayrim olimlar ikkala ziyoratgoh bitta avliyoga bagʻishlangan, deb hisoblaydi. Abdi Birun 2000-yillarda taʼmirlangan.