Arab ota maqbarasi

Tim qishlogʻidagi X asr maqbarasi: peshtoqdagi kufiy yozuvda hijriy 367 (milodiy 977–978) sanasi bor. Peshtoqli maqbaralarning eng qadimgi sanali namunasi, 2008-yildan YUNESKO dastlabki roʻyxatida.

Tim qishlogʻidagi maqbara

Arab ota maqbarasi Kattaqoʻrgʻondan janubi-gʻarbda, Zarafshon adirlari bagʻridagi Tim qishlogʻida, tepalik ustida turibdi. Tim qishlogʻi oʻn asrlik tarixga ega. Mahalliy aholi maqbarani “Arab ota” deb ataydi; nomning kelib chiqishi nomaʼlum, ammo tadqiqotchilar bu yerda VIII asrda halok boʻlgan arab jangchilaridan biri dafn etilgan boʻlishi mumkin, deb taxmin qiladi.

Peshtoqdagi kufiy yozuvda hijriy 367 yil, yaʼni milodiy 977–978-yil sanasi saqlangan. Qabr toshlarida odatda oʻlim kuni va oyi ham yoziladi, bu yerda esa ular yoʻq, shuning uchun olimlar bu sanani qurilish yili deb hisoblaydi; ayrim mutaxassislar binoni XI asrga oid deb biladi. Maqbara Somoniylar davrida qurilgan va Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi bilan birga oʻsha davr meʼmorchiligining choʻqqisini koʻrsatadi.

Meʼmorchiligi

Bino deyarli kvadrat tarhli, gumbaz bilan yopilgan, devorlari 23×23 sm li pishiq gʻishtdan ganch qorishmada terilgan. Uning eng muhim yangiligi — baland peshtoq: bu Markaziy Osiyodagi eng qadimgi sanali peshtoq boʻlib, keyingi asrlarda u islom meʼmorchiligining ajralmas qismiga aylandi. Peshtoq atrofida Qurʼon oyati bitilgan, kirish ustidagi timpanda ganchga oʻyilgan olti qirrali yulduzli geometrik naqsh, uning tepasida esa uch xil naqshli uchta tokcha bor.

Ichkarida devordan gumbazga oʻtish burchak ravoqlari va ularning yonidagi yarim ravoqchalar orqali hal qilingan — bu keyinchalik muqarnasga aylangan usulning dastlabki koʻrinishi. Kirish qarshisida mehrob bor. Gʻishtlar juft-juft qilib terilgan, choklar oʻyib bezatilgan va devorda pogʻonasimon diagonal naqsh hosil boʻlgan. Vaqt oʻtib peshtoq tepasi qulagan, asl eshik terib tashlangan, bir burchak ustuni yoʻqolgan, orqa devorga esa tirgak qurilgan.

Bilasizmi?

Maqbara 2008-yil 18-yanvarda YUNESKO Butunjahon merosining dastlabki roʻyxatiga kiritilgan. U chekka joyda boʻlgani uchun kam sayyoh yetib boradi: Samarqanddan gʻarbga taxminan 110–130 km, mashinada 2–2,5 soatlik yoʻl.