1842 – 1904
Vasiliy Vereshchagin
Rassom-batalist
Rus rassomi, 1868-yilda Samarqand qalʼasi mudofaasida qatnashgan va «Turkiston turkumi» asarlarida shaharning oʻsha davrdagi koʻchalari, obidalari va odamlarini tasvirlab qoldirgan.
© Not stated, Public domain
Samarqand qalʼasida
Vasiliy Vasilyevich Vereshchagin 1842-yilda Rossiyaning Cherepovets shahrida tugʻilgan. Dengiz kadetlar korpusini tamomlagach, rassomlikni tanladi, Peterburg Badiiy akademiyasida, soʻngra Parijda Jan-Leon Jerom qoʻlida taʼlim oldi. 1867-yilda Turkiston general-gubernatori Konstantin fon Kaufman uni praporshchik unvoni bilan oʻz huzuriga rassom sifatida taklif etdi.
1868-yil mayida Rossiya imperiyasi qoʻshinlari Samarqandni egalladi. Asosiy kuchlar shahardan chiqib ketgach, iyun boshida Buxoro amirligi, Shahrisabz beklari qoʻshinlari va shahar aholisi qalʼani qamal qildi. 2–8-iyun kunlari qalʼani himoya qilgan oz sonli garnizon orasida Vereshchagin ham bor edi; u jangda yarador boʻlgan va 4-darajali Muqaddas Georgiy ordeni bilan taqdirlangan.
«Turkiston turkumi»
Samarqanddagi kunlari va 1869-yildagi ikkinchi safari davomida Vereshchagin yuzlab etyud va chizgilar ishladi: Registon va Sherdor madrasasi, Goʻri Amir, shahar koʻchalari, darveshlar, savdogarlar, bolalar. Myunxendagi ustaxonasida 1871–1873-yillarda ular asosida «Turkiston turkumi» — 13 ta katta kartina, 81 etyud va 133 chizgi yaratildi. Ular orasida Samarqand qalʼasi qamaliga bagʻishlangan «Kirib kelsinlar!», nafis naqshli eshik oldida qurolli soqchilar tasvirlangan «Temur eshiklari» (1872) bor. «Urush apofeozi» (1871) — bosh suyaklardan uyilgan tepalik tasvirlangan mashhur kartina «oʻtmish, hozirgi va kelajakdagi barcha buyuk istilochilarga» bagʻishlangan.
Turkum 1873-yilda Londonda, 1874-yilda Peterburgda koʻrsatildi; urush dahshatlarini ochiq koʻrsatgani uchun rassom vatanparvarlikka zid ish qilganlikda ayblandi. Kolleksiyani Pavel Tretyakov sotib oldi, bugun u Moskvadagi Tretyakov galereyasida saqlanadi. Vereshchagin 1904-yilda rus-yapon urushi chogʻida Port-Artur yaqinida «Petropavlovsk» zirhli kemasi minaga urilib choʻkkanida halok boʻldi.
