Abu Lays as-Samarqandiy
Faqih, mufassir, axloqshunos
X asrda Samarqandda yashagan hanafiy faqih va mufassir, «Faqih» laqabi bilan mashhur. Uning «Tanbih al-gʻofilin» va «Boʻston al-orifin» kitoblari asrlar davomida butun musulmon olamida oʻqilgan.
Samarqandlik faqih
Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad as-Samarqandiy Samarqandda tugʻilib oʻsgan. Tugʻilgan va vafot etgan yillari manbalarda turlicha: tugʻilgan yili taxminan X asrning birinchi choragiga toʻgʻri keladi, vafoti esa 983, 985 yoki 1003-yil deb koʻrsatiladi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, ajdodlari Samarqandga Tus shahridan koʻchib kelgan.
Dastlabki taʼlimni otasidan olgan, soʻngra Balxda «kichik Abu Hanifa» laqabli faqih Abu Jaʼfar al-Hinduvoniy qoʻlida fiqhni chuqur oʻrgangan, Buxoro va Bagʻdodda ham boʻlgan. U qozilik lavozimini egallamagan, ammo fatvo beruvchi faqih, vaʼz va dars aytuvchi olim sifatida katta obroʻ qozongan. Zamondoshlari va keyingi avlodlar uni «Imom al-Hudo» (Hidoyat imomi) va oddiygina «al-Faqih» deb ataganlar. U Moturidiydan keyingi avlodga mansub boʻlib, Samarqandning X asrdagi gullab-yashnagan ilmiy muhitini aks ettiradi.
Asarlari
Uning eng yirik asari — «Bahr al-ulum» («Ilmlar dengizi») deb ham ataladigan Qurʼon tafsiri: unda anʼanaviy rivoyatlar til, aqida va fiqh masalalari bilan uygʻunlashgan. «Xizonat al-fiqh» hanafiy huquqining qisqa bayoni, «an-Navozil» esa fatvolar toʻplamidir.
Keng kitobxonlar orasida Abu Laysga eng katta shuhrat keltirgan asarlar — axloq va tarbiyaga bagʻishlangan «Tanbih al-gʻofilin» («Gʻofillarga tanbeh») va «Boʻston al-orifin» («Oriflar boʻstoni»). Ularda ota-ona va farzand haqlari, rostgoʻylik, hasad, yetimlarga mehr, halol kasb, ilm va odob fazilatlari hadislar, rivoyatlar va hikoyalar orqali tushuntiriladi. Bu kitoblar koʻp tillarga, jumladan, turkiy tillarga tarjima qilinib, madrasalarda darslik boʻlgan; ularning qadimiy qoʻlyozmalari bugun Toshkentdagi Sharqshunoslik institutida ham saqlanadi.
Samarqandda bugun olim nomi bilan atalgan koʻcha bor.
