Nizomiy Aruziy Samarqandiy
Shoir va nasrnavis, «Chahor maqola» muallifi
XII asrda yashagan samarqandlik shoir va adib. Uning «Chahor maqola» asari Rudakiy, Firdavsiy, Umar Xayyom va Ibn Sino haqidagi eng qadimgi va eng jonli hikoyalarni saqlab qolgan.
© 1431, Public domain
Samarqanddan Gʻur saroyigacha
Asl ismi Ahmad ibn Umar ibn Ali; «Aruziy» laqabi sheʼr vazni — aruz ilmini yaxshi bilganiga ishora qiladi. U Samarqandda, ehtimol XI asr oxirida tugʻilgan; tugʻilgan va vafot etgan yillari nomaʼlum, faoliyati 1110–1161-yillarga toʻgʻri keladi. Hayoti haqidagi deyarli barcha maʼlumotlar uning yagona toʻliq saqlangan asaridan olingan.
Oʻz yozishicha, 1110–1111-yillarda u Samarqandda boʻlgan va shu yerda Rudakiy haqidagi rivoyatlarni toʻplagan. 1112–1113-yillarda Balxda Umar Xayyom bilan uchrashgan, keyin Hirot, Nishopur va Tusda yashagan, Tusda Firdavsiy qabrini ziyorat qilib, u haqda maʼlumot yigʻgan. Saljuqiy Sanjar saroyiga yaqinlashishga uringan, umrining katta qismini esa Gʻuriylar xizmatida — oʻzi aytishicha, 45 yil — oʻtkazgan. Gʻuriy hukmdori Alouddin Husayn Sanjarga yengilgach (1152–1153), Nizomiy bir muddat Hirotda yashiringan.
«Chahor maqola»
Taxminan 1156-yilda yozilgan va Gʻuriy shahzoda Husomiddin Aliga bagʻishlangan «Chahor maqola» («Toʻrt maqola») hukmdor saroyida boʻlishi zarur toʻrt kasb — kotib, shoir, munajjim va tabib haqida hikoya qiladi. Har bir maqola nazariy muqaddima va qiziqarli voqealardan iborat. Muallif shoirlikka kirishgan yigit qadimgi ustozlarning yigirma ming, yangi shoirlarning esa oʻn ming baytini yod bilishi kerak, deb hisoblaydi.
Asarning qadri — undagi tarixiy lavhalarda. Aynan Nizomiy amir Nasr Somoniyni Buxoroga qaytargan Rudakiy sheʼri haqidagi voqeani, Firdavsiy va sulton Mahmud Gʻaznaviy oʻrtasidagi mojaroni hikoya qiladi. U Balxda Xayyom qabri gul yaprogʻlari toʻkiladigan joyda boʻlishini bashorat qilganini va yillar oʻtib Nishopurda bu qabrni bogʻ devori yonida, gullar ostida koʻrganini yozadi. Kitob ingliz, rus, turk, fransuz va boshqa tillarga tarjima qilingan.
